Adolygiad o The Devil Inside Him (John Osborne) National Theatre Wales
Adolygiad gan Menna Machreth
The Devil Inside Him gan John Osborne
Brwydr unigolyn yn erbyn crefydd y dydd yw un o’r pethau rydyn ni’n credu ein bod yn deall yn ein hoes ni, ond dwi’n amau’n fawr ein bod ni. Thema gyffredin yw dangos gorthrwm cymdeithas ar ryddid ac ewyllys yr arwr, ond yr un yw’r peryglon o grefyddoldeb, boed yn seiliedig ar grefydd sefydliadau crefyddol fel y ddrama hon, neu arian, delweddau perffaith, sefydliadau gwleidyddol neu seciwlariaeth. Roedd llais Huw Prosser a oedd yn erfyn am anadl wrth iddo fygu yn ei gymdeithas anoddefgar yn annog meddwl am leisiau coll ein cymdeithas ‘blwralaidd’ heddiw. Dyma un o’r rhesymau nad yw’r ddrama wedi dyddio fel y credai nifer o fynychwyr y Theatr Newydd, Caerdydd ar Fai’r 11eg.
Denodd y ddrama gryn sylw oherwydd dyma’r eildro erioed iddi gael ei chynhyrchu ers ei ysgrifennu ym 1948 ac mae’n siŵr fod y National Theatre Wales newydd yn meddwl bod pob Nadolig wedi dod ar unwaith gan fod y ddrama wedi ei lleoli rhyw ddeg milltir tu allan i Abertawe. ‘Don’t Look Back in Anger’ yw drama byd-enwog John Osbourne am y dyn ifanc cynddeiriog, ac roedd gwreiddiau hwnnw i’w weld yng nghymeriad Huw Prosser. Cafodd ei darganfod yn archifau’r Arglwydd Chamberlain yn y Llyfrgell Brydeinig yn 2008 ar ôl gwaharddiad hir rhag ei pherfformio. Roedd gan John Osborne gysylltiadau cryf â Chymru oherwydd Cymro oedd ei dad, a’r darlun o’i fam-gu a garai emynau a’i athro Ysgrythur o Gymru a arweiniodd iddo ysgrifennu yn ei hunangofiant: ‘I assumed that being Welsh and believing in God were the darkest heart of religion. It was easy to imagine God with a firmament South Wales accent, whereas Jesus might easily come from Surrey.’
Iwan Rheon yn perfformio Huw Prosser
Cydiodd y perfformiad o’r cychwyn yn bennaf oherwydd yr actio ystyrlon o’r safon uchaf ac a ddangosai ôl meddwl caled ynghylch taith y cymeriadau yn ystod y ddrama. Roedd portread Rachel Lumberg o’r Mrs Evans llawn clecs a barn am bawb a phopeth yn siŵr o osod haenen ychwanegol o Gymreictod lliwgar ar y sgript; cymaint y llwyddodd i ddwyn doniolwch i’r ddrama fel y chwerthynai’r gynulleidfa wrth dybio i’w hymateb hi i ddigwyddiadau erchyll y ddrama. Roedd Jamie Ballard yn effeithiol fel Burn sef llais cydymdeimlad, a llwyddodd i ddenu’r gynulleidfa ar y daith o rwystredigaeth tuag at agwedd cymdeithas y pentref at Huw Prosser, tra perfformiodd Catrin Stewart cymeriad Dilys yn dawelach nac y disgwylwyd. Gellir edmygu portread Derek Hutchinson am beidio â gadael i’r tad, Mr Prosser, lithro i’r ystrydeb o dad llym a welir yn y script yn enwedig pan rhuthra i mewn i amddiffyn ei fab rhag y brwmstan y gweinidog ar ddiwedd Act 1 (er y mae’n bosib fod hynny’n y sgript). Llwyddodd Helen Griffin i ddehongli perthynas y fam a’r mab yn ingol wrth iddi edrych yn ôl ar ei mab cyn gadael y tŷ fel pe bae’n gwybod na fyddai’n derbyn dealltwriaeth wrth neb arall. Roedd disgwyliadau mawr ar ysgwyddau Iwan Rheon wedi ei lwyddinat yn y West End yn ddiweddar ond llwyddodd i gyfleu ankst dynol Huw Prosser er ei fod yn rhy awyddus i bortreadu’r dyn ifanc cythryblus ‘Don’t Look Back in Anger’ ar ddechrau’r ddrama, ac yn sicr fel lwyddodd i wneud y mwyaf o iaith dreisiol y ddrama. Yn wir, byddai’n ddifyr edrych ar daith Huw Prosser i ganfod ei ewyllys ei hun ochr yn ochr â chymeriadau John Gwilym Jones yn ‘Ac eto nid Myfi.’
Rhaid canmol set gwych, yn enwedig y cloc yn tician yn ddisgwylgar (fel Dr Faustus), a galluogodd agor y nenfwd ar ddiwedd y ddrama i ddatgelu grisiau at y gwynt nerthol a ysai Huw Prosser i’w brofi, gan rhoi terfyn gafaelgar i’r ddrama a allai wedi gorffen yn fflat fel arall. Rhaid dweud efallai nad oedd y cynhyrchiad wedi chwarae digon â’r syniad o ‘ddiafol’ fel yr awgryma’r teitl; byddai ystyried faint o ddrygioni oedd yng nghymeriad oedd yn Huw Prosser a faint o ddylanwad y gymdeithas o’i gwmpas a’i arweiniod i’r erchylltra a gyflawna ar ddiwedd y ddrama. Wedi’r cyfan, ar ddechrau’r ddrama mae Huw Prosser yn disgrifio lladd mochyn sy’n rhagfynegi diwedd Dilys y forwyn wyrdroedig, ond mae diwedd y ddrama yn anwybyddu hynny’n llwyr.
Cafwyd perfformiad llwyddiannus iawn gan roi golwg i ni ar ddrama â themâu oesol o beryglon deddfoldeb credoau yr oes ar gymdeithas, ac rwy’n siŵr fod y National Theatre Wales yn edrych ymlaen at ymweld eto â’r cyfnod hwn yn hanes Cymru yn ddyfnach ac mewn ffordd llai ystrydebol na’r ddrama hon.
Adolygiad o DAU.UN.UN.DIM a Yn y Tren gan Michelle Davies
Michelle Davies sy’n adolygu cynhyrchiad Theatr Genedlaethol Cymru o DAU.UN.UN.DIM gan Manon Wyn ac Yn y Trên gan Saunders Lewis ym Mhafiliwn Pontrhydfendigaid ar Nos Wener, Mai 14eg.
Rhodri Meilir a Lowri Gwynne yn DAU.UN.UN.DIM
“Er mwyn i’r hil barhau, rhaid glanhau”
Dyna sail y byd tywyll, sinistr, y mae’r ddau brif gymeriad yn byw ynddi yn DAU.UN.UN.DIM. Gyda’r naill yn perthyn i’r garfan bur, a’r llall i’r amhur; mae’r tensiynau rhyngddynt yn drydanol. Arweinir ni fel cynulleidfa ar daith Awen Alaw – y ferch bur gyntaf – wrth iddi chwilio am rywbeth mwy i’w bodolaeth di-emosiwn a di-ystyr. Yr un i’w harwain i weld y goleuni yw Brân, terfysgwr perycla’r wlad, dyn sy’n mwynhau pethau anghyfreithlon y byd – celf a chariad. Chwaraeir gêm eiriol beryglus rhwng y ddau drwy gydol y ddrama wrth i ni fethu ag ymddiried yn yr un ohonynt…a yw’r ddau yn bwriadu bradychu ei gilydd?
Wedi ei gosod ganrif i’r dyfodol, archwilir pa fath o fywyd fydd ar y blaned wrth i ddatblygiadau gwyddonol a’r chwilfrydedd am berson ‘perffaith’ fynd i’r eithaf. Defnyddir technoleg fodern i beri i’r gynulleidfa brofi’r teimlad annifyr o gael eich gwylio – byd pan mae’r brawd mawr wirioneddol ym mhob twll a chornel. Yn yr un modd mae synau annifyr sgrechiadau a gynau yn y pellter yn cryfhau’r teimlad mai byd arswydus ydyw ac na ellid ymddiried yn neb.
DAU.UN.UN.DIM gan Manon Wyn
Ar lwyfan traws, agos atoch chi, a oedd yn adlewyrchu byd caeëdig, mwll y byd Teledu Cylch Cyfyng, roedd modd gweld pob symudiad gan y ddau actor – Lowri Gwynne a Rhodri Meilir – a teimlir ar brydiau eu bod yn meddwl am y linell nesaf yn hytrach na pherfformio. Rhywbeth a fydd yn gwella wrth i’r daith fynd rhagddi gobeithio. Roedd cyfarwyddo Betsan Llwyd yn wych wrth i’r ddau gymeriad symud o naill ben i’r llwyfan i’r llall heb amharu ar fwynhâd y gynulleidfa (a oedd yn siomedig o fychan o ystyried mai cynhyrchiad Theatr Genedlaethol oedd hon).
Dyma sgript gwych sy’n plethu ac yn troelli yn gywrain ac yn cynnig mewnwelediad ddifyr i fyd ffuglen-wyddonol Gymraeg. Rhoddwyd cyfle i arbrofi ag arddull y cynhyrchiad a chonfensiynau’r theatr draddodiadol, gyda golygfeydd agoriadol y ddrama’n digwydd ar y ddau sgrîn fawr i gerddoriaeth ffynci, addas.
Wedi’r egŵyl cafwyd cyfle i weld un o ddramâu llai adnabyddus Saunders Lewis – drama fer iawn – Yn y Trên. Roedd tempo hon yn wahanol iawn i’r thriller gan Manon Wyn ond mae hon hefyd yn ymwneud â diffyg pwrpas bywyd wrth i’r teithiwr rhyfedd fyned ar daith y trên heb wybod i ble yr aiff na phaham. Pwysleisir yma abswrdiaeth bywyd wrth iddynt oll deithio ar drên na fydd byth yn cyrraedd pen ei thaith a gwelir marwolaeth cymunedau wrth i’r gorsafoedd bychain rhwng Caerfyrddin ac Aberystwyth gau – “Does dim Dyfed, mae pob stêshion wedi marw”. Roedd hon yn ddrama mor fyr ei bod bron yn rhy fyr, ond fe aeth Betsan Llwyd ati’n gelfydd i gyfleu’r teimlad bod y ddau gymeriad ar drên wrth iddynt suo yn ôl ac ymlaen yn ddibaid drwy gydol y ddrama fer (er bod Rhodri Meilir yn edrych fwyfwy fel meddwyn na theithiwr trên wrth iddo golli’i falans ar adegau).
Dyma ddau gynhyrchiad pur gwahanol i’w gilydd a braf iawn yw cael dweud i mi fwynhau’r ddwy yn eu ffyrdd eu hunain. Roedd hi’n arbennig o braf cael clywed llais heriol a ffres Manon Wyn mewn cynhyrchiad cyffrous, iasol. Piti na fyddai DAU.UN.UN.DIM ychydig hirach ac yn medru hawlio noson cyfan o theatr i’w hun.
Mae Michelle Davies yn fyfyrwraig ymchwil ym Mhrifysgol Bangor.
Cofiwch am rhifyn newydd tu chwith wedi ei olygu gan Jon Gower. Gallwch brynu neu danysgrifio i’r cylchgrawn ar y wefan hon.
Llwyth: adolygiad gan Catrin Rogers
Catrin Rogers sy’n adolygu cynhyrchiad newydd Sherman Cymru.
Llwyth - Paul Morgans (Rhys), Michael Humphreys (Gareth), Danny Grehan (Dada), Simon Watts (Aneurin) Hawlfraint Farrows Creative
Llwyth - Paul Morgans (Rhys), Michael Humphreys (Gareth), Danny Grehan (Dada), Simon Watts (Aneurin) Hawlfraint Farrows Creative
Pan berfformwyd Look Back in Anger, drama chwyldroadol John Osborne, am y tro cyntaf ym 1956, gwreiddyn y sioc oedd bod dramodydd – a chwmni theatr o’r brif ffrwd – wedi troi eu sylw at bobl dosbarth gweithiol am y tro cyntaf, ac felly’n dechrau cyfnod gwbl newydd yn hanes theatr Lloegr.
Gyda Llwyth, mae Dafydd James wedi cymryd camau enfawr lle wnaeth Pam fi, Duw? gan John Owen ond mentro. Ar yr olwg gyntaf, ‘gwrywgydiaeth’ yw’r brif thema. Mae’r script yn amlygu pa mor annigonol ac afiach yw’r gair, a hefyd mor annigonol mae’r portread o fywyd hoyw wedi bod yn niwylliant Cymru.
Pedwar dyn hoyw ar noson allan yn y brifddinas, un nos Sadwrn wedi gêm ryngwladol. Aneurin, eu harweinydd magnetig yw’r adroddwr. Wedi dod adre o Lundain, lle mae ei anturiaethau rhywiol a’i yrfa fel nofelydd yn bwydo ei ego, mae e wrth ei fodd yn brolio am ei hanesion wrth ei gynulleidfa addolgar – Rhys a Gareth, cwpl dadleugar ond ffyddlon, a Dada, dyn mamol, cariadus, hŷn na’r lleill.
Llwyth - Paul Morgans (Rhys), Simon Watts (Aneurin) © Farrows Creative
Byddai disgrifio’r plot ddim yn gwneud unrhyw gyfiawnder â’r ddrama – cystal crynhoi drwy ddweud bod y script, y cyflymder, datblygiad pob un cymeriad a safon yr actio yn gwneud hon yn un o’r dramau mwyaf crefftus, difyr, dwys – a hir-ddisgwyliedig – yn hanes theatr Cymru dros y ganrif ddwytha.
Un o’i chryfderau mwyaf ydy’r mynegiant o’r schizophrenia o fod yn Gymro Cymraeg ag un troed yn Llundain, yn ddyn hoyw ymysg diwylliant rygbi llethol y de, ac ynglwm wrth eich teulu ac eto’n ysu am gael dianc. Mae’r drafodaeth o Gymreictod yn enwedig, i mi, yn ffraeth a heriol, ac eto’n hynod ddeallus. “Cult yw e,” meddai Aneurin am y Steddfod. “All those parents, cheering for their offspring… it’s just like a fascist rally.”
Rhaid diolch, mae’n siŵr, i gyfuniad o lwc dda a gwaith caled arwain at ffeindio actorion o safon uchel, yn enwedig Siôn Young sy’n chwarae Gavin, y bachgen naïf, hoffus, y mae’r pedwar yn cwrdd mewn clwb nos. Hawdd oedd anghofio taw actor oedd yna o gwbl, mor ddi-ymdrech a real oedd ei berfformiad.
Llwyth - Siôn Young (Gavin) © Farrows Creative
Dyw’r cyfanwaith ddim yn berffaith. Mae’r set yn siomedig – yn hen-ffasiwn a di-ddychymyg – ac mae’r diwedd braidd yn flêr a diymatal o’i gymharu â’r gweddill. Ond cwynion bach yw’r rhain am ddrama o’r safon uchaf.
Mae na ymdeimlad cryf yng Nghaerdydd, ymysg y cannoedd fu’n ddigon lwcus i gael tocyn i weld Llwyth, ein bod wedi gweld dechrau pennod newydd bwysig yn hanes theatr Gymraeg. Dwi’n mawr, mawr obeithio bod hi’n arwydd o’r hyn sydd i ddod gan Dafydd – ac yn fwy na hyn, yn ysbrydoliaeth i genhedlaeth newydd o ddramodwyr.
Mae Catrin Rogers yn byw yng Nghaerdydd ac yn gweithio i National Theatre Wales.
Cyfweliad â Pete Telfer
‘‘Fydd y chwyldro ddim ar y teledu gyfaill’ meddai’r gerdd, ond cred Pete Telfer y mae’n bosib ein bod ni ar drothwy rhyw fath o symudiad os meddianwn y we. Dyna’r meddylfryd tu ôl i’w brosiect newydd, gwefan Y Wladfa Newydd (Culture Colony). Fe gefais i’r cyfle i fynd i’w holi am y prosiect (ei gyfweliad cyntaf amdano) yn ei gartref ym mhentref hyfryd llun-cerdyn-post Esgairgeiliog, ger Machynlleth. Bydd ffilm fer gan Pete Telfer, Datblygu 2008, yn ymddangos ar DVD arbennig sy’n cael ei gyhoeddi gan Pictiwrs a tu chwith; bydd y DVD o ffilmiau byr annibynnol ym mhob copi o gyfrol newydd tu chwith a gaiff ei gyhoeddi yr wythnos hon.
Cynhyrchydd ffilm a ffotograffydd yw Pete Telfer sydd yn enwog am ei awydd i ddogfennu ac i ddweud stori. Yn ystod yr 1980au a’r 1990au bu’n ffilmio bandiau o’r Sin Roc Gymraeg gan ddilyn bandiau fel Yr Anrhefn (band pync) ar deithiau i Wlad y Basg – y band Cymraeg cyntaf i fynd ar daith dramor a chanu’n Gymraeg – oherwydd gwyddai cyn bwysiced oedd cofnodi’r hanes hynny ar ffilm.
Wrth i frwdfrydedd Pete am Y Wladfa Newydd godi chwilfrydedd ynghylch y prosiect hwn, daw’n amlwg mai ei awydd i ddweud stori sy’n dal i gymhell Pete Telfer – a bod y cyfuno hwnnw ynghyd â phosibiliadau’r we yn mynd i arwain at ganlyniadau pellgyrhaeddol.
‘Y syniad tu ôl i’r Wladfa Newydd yw cynnig rhywbeth gwahanol i’r teledu,’ meddai Pete Telfer. ‘Cynnwys diwylliannol sydd ar y wefan. Gall artistiaid rhoi eu syniadau ar y wefan ac yna gall pobl sy’n edrych ar y wefan ddilyn taith y syniad i’r darn o gelf gorffenedig – dilyn syniadau tra bo pethau’n cael eu creu.’
Dyma arf newydd i’r artist, felly. Dywed Pete fod digon o wefannau rhwydweithio ar gael ar gyfer artistiaid yn barod: ‘Nid facebook arall yw hwn ar gyfer artistiaid, byddwch chi ddim yn gallu taflu peli eira neu ddefaid at artistiaid. Y pwrpas yw creu offer creadigol newydd ar gyfer artistiaid i rannu’r broses o greu eu gwaith.’
Un o’r artistiaid sydd wedi gafael yng ngweledigaeth Y Wladfa Newydd yw David Nash, artist o Flaenau Ffestiniog. Gweithia David Nash â choed mawr iawn a bu Pete yn ei ffilmio ers 1996. Mae Pete wedi rhoi llawer o’r ffilm hynny ar y wefan er mwyn dangos gwaith David Nash yn tyfu – yn llythrennol – dros y blynyddoedd. Mae lluniau a ffilmiau o gerfluniau coed gan David Nash yn ystod y camau cynharaf o’u gwneud yn Cincinnati ar y wefan; yna cofnod o’r pren yn cael ei dorri a’r offer arbennig a ddefnyddiwyd i wneud hynny; ynghyd â cofnod o symud y gwaith i Ascot a sut y llwyddwyd i wneud hynny heb ddifrodi’r cerflun. Gan ei fod yn gweithio â choed, mae nifer o ddarnau gan David Nash yn waith sydd wedi ei gynllunio i dyfu dros amser felly mae’r ffilmiau a’r lluniau ar y wefan yn cofnodi’r tyfiant a datblygiad y gwaith. Felly, gall pobl sy’n ymweld â’r wefan weld y stori tu ôl i’r darn terfynol o gelf a welant yn yr oriel.
Dywed Pete Telfer: ‘Mae artistiaid yn gweld y safle we fel added value. Gall pobl weld y gwaith yn datblygu ac mae galeriau yn gweld gwerth yn y cofnod hwnnw – y cefndir sydd wedi arwain at y darn o gelf gorffenedig.’ Mae’r wefan yn galluogi’r artist i ddweud y stori wrth i’w waith deithio i Chicago, Sbaen, yr Almaen a thu hwnt. Yn ôl Pete mae’r ffilm sy’n adrodd stori’r celf o’r syniad i realiti yn golygu ein bod yn cael profiad agosach o waith yr artist.
Nash Chicago gan Pete Telfer
Arddangosodd David Nash ei waith yn Eisteddfod Genedlaethol Y Bala a’r Cyffiniau y llynedd, ac un o’r cerfluniau oedd ‘Wooden Boulder.’ Taflwyd y darn hwn o gelf i’r afon, ac fe ddangoswyd ffilm ger y cerflun yn dangos David Nash yn mynd i chwilio am y cerflun yn yr afon rhai blynyddau’n ddiweddarach. Oherwydd fod modd i’r gynulleidfa weld datblygiad y gwaith a dod i berthynas ag e’, roedd eu cysylltiad â’r cerflun o’u blaenau’n gryfach. ‘Roedd hi’n brofiad i weld pobl yn cerdded o gwylio hanes y cerflun hwn oedd o’u blaen yn y ffilm, a’u gweld nhw’n troi’n emosiynol iawn o weld y cerflun yn teithio i fyny ac i lawr yr afon,’ meddai Pete Telfer.
Y profiad mae defnyddwyr y wefan yn ei gael o ddod wyneb yn wyneb â’r celf ar-lein sy’n mynd at wraidd prosiect Y Wladfa Newydd. Mae’r wefan yn galluogi unigolion i ddod yn nes at y gwaith a phrofi’r gwaith fel mae’r artist ei eisiau yn ôl Pete. ‘Mae edrych ar y teledu yn rywbeth ‘passive’ iawn,’ meddai. ‘Maen nhw’n defnyddio cerddoriaeth yn y cefndir er mwyn eich gwneud i deimlo mewn ffordd arbennig, ond efallai nad dyna’r profiad yr oedd yr artist wedi ei fwriadu i chi ei gael. Rydych chi’n profi’r un peth ag y mae miloedd o eraill yn ei brofi. Mae mwy o ryddid gen i fel gwneuthurwr ffilm na pe bawn i’n gweithio i’r teledu. Dwi’n osgoi defnyddio cerddoriaeth er mwyn i’r defnyddiwr gael profiad unigryw o’r celf. Y gobaith yw y bydd defnyddwyr y wefan yn dod yn fwy agos at y gwaith ac at y person sy’n gwneud y gwaith.’
Bu Pete ei hun yn gweithio i raglenni celf ar gyfer y BBC, HTV ac S4C. Tyfodd ei ddiddordeb mewn ffotograffiaeth ar ôl mynychu coleg celf. Mae’n dweud mae’r hyn oedd yn ei ddenu at ffotograffiaeth oedd bod llun yn gofnod o amser a’i fod yn hoffi sut y gellid dweud y stori mewn un llun. Datblygodd ei ddiddordeb mewn fideo a theledu; ei nod unwaith eto oedd cofnodi a dweud y stori ‘mor wir ag sy’n bosib.’
Yn ogystal â rhoi llwyfan i’r gwaith, mae ffilmio’r gwaith celf yn gofnod i’r artist. Pe bae’r artist yn ddigon lwcus i gael slot ar raglen deledu nid yw’r teledu’n gallu cyfleu y gwaith yn ddigonol. Yn ddiweddar, bu Pete Telfer yn ffilmio darn o waith gan Katherine Ashill o’r enw ‘Sws’ lle roedd hi’n aros yn llonydd drwy’r dydd ac yn gwahodd pobl i wisgo minlliw a rhoi cusan iddi rhywle ar ei gwisg wen. Gan ei fod yn ddarn dros amser hir ni fyddai wedi gallu cael ei gyfleu’n llwyddiannus ar y teledu. Gellir gweld sawl ffilm o gerddoriaeth fyw ar y wefan hefyd, fel Bob Delyn a’r Ebillion mewn gŵyl ym Machynlleth, a nod Pete bob tro yw ceisio cyfleu ar ffilm y profiad o fod yno: ‘Mae’n wahanol i deledu,’ meddai. ‘Mewn darn i deledu, bydd cyfweliad â’r artist yr un pryd â dangos y darn celf. Ar wefan Y Wladfa Newydd rydym ni eisiau cyflwyno’r darn drwy ffilm neu ffotograff y ffordd roedd yr artist eisiau iddo gael ei gofio.’
Mae Pete Telfer wedi cadw llawer o’r ffilmiau a gynhyrchodd o’r Sin Roc Gymraeg ers yr 80au, ond ni wyddai beth i wneud â’r silffoedd a’r silffoedd o dapiau. Offer syml oedd ganddo ond roedd yn gweld gwerth mewn cofnodi’r mwynhâd. Mae fel pe bai ei syniadau dros y blynyddoedd yn dod at ei gilydd nawr yn Y Wladfa Newydd. Mae Pete yn feirniadol nad yw celf yn cael ei gyflwyno’n iawn ar y teledu, ond serch hynny, gwêl arwyddion o fwrlwm yr 80au yn ôl yng Nghymru. A yw hi’n beth da bod artistiaid yn dibynnu llai ar y teledu? ‘Mae cyn lleied o gelf ar y teledu. Ond dwi’n teimlo cynnwrf ar hyn o bryd sy’n debyg i gyfnod Yr Anrhefn. Efallai bod hi’n dda bod teledu’n osgoi diwylliant. Mae’r teledu’n tueddi i roi popeth mewn bocs a gwneud pethau’n saff, a colli bwriad yr artist. Weithiau mae’n well i’r celf aros yn danddaearol. Mae’n gyffous gweld grwpiau o artistiaid yn dod at ei gilydd i arbrofi, fel Framework, Blaengar a Chymdeithas y Rhyfeddod. Mae angen i ni ddibynnu llai ar grantiau, nid fy mod i’n erbyn grantiau ond mae’r fiwrocratiaeth yn ddrwg. Dyna pam dwi’n ceisio cael pobl i danysgrifio i’r Wladfa Newydd.’
A oes peryg i’r defnyddiwr gael ei ddrysu gan gymaint y deunydd artistig ar y we? Sut mae barnu beth sy’n dda a beth sy’n wael – pwy sy’n cynnig arweiniad? ‘Ni’n gobeithio bydd pobl yn dod â barn adeiladol i’r wefan, yn gadael eu sylwadau ac yn trafod. Pwrpas beirniadaeth yw datblygu gwaith.’
Mae Pete Telfer hefyd ynghlwm â threfnu arddangosfa Yr Hen Tanerdy ym Machynlleth, sef gofod er mwyn i artistiaid newydd i arddangos eu gwaith ac i artistiaid eraill i arbrofi a dangos gwaith nad yw’n orffenedig eto. ‘Mae’n ffordd i artisitiaid i ysbrydoli ei gilydd. Os ydyn nhw’n styc gyda syniad, gallan nhw ddod o hyd i artist arall i gydweithio â nhw i weithio’r syniad yn ei flaen. Rhaid meddwl yn greadigol am y ffordd ni’n gweithio mewn cyfnod ariannol anodd. Ond fel sydd wedi digwydd yn nirwasgiadau’r gorffennol, y diwydiant creadigol yw’r olaf i fynd mewn i recession a’r cyntaf i ddod allan o’r recession. Mae pobl yn gweld fod celfyddyd yn gwneud lles i fywyd y genedl.’
Mae’r wefan yn cael ei defnyddio eisoes gan orielau celf. Gall orielau ddefnyddio’r wefan i weld mwy o waith yr artistiaid ac mae rhai wedi eu comisiynu o ganlyniad i’r gwaith mae orielau wedi gweld ar y wefan.
Yn ddiweddar, arddangosodd Pete Telfer gasgliad o luniau yn Amgueddfa ac Oriel Gwynedd ym Mangor. Enw’r casgliad yw ‘Gadael yr Ugeinfed Ganrif’ sy’n cynnwys delweddau o ddiwedd y mileniwm o wal Berlin i grwpiau Cymraeg. ‘Doeddwn i ddim wedi gweld y lluniau ers y 1990au’, meddai Pete. ‘Dim ond dwy frawddeg o esboniad gallai’r Oriel roi o dan bob llun, ond fe wnes i ysgrifennu paragraffau hir wrth i’r atgofion dod yn ôl. Fe wnes i roi y lluniau a’r paragraffau hynny ar y wefan, ac roedd hynny’n annog pobl i fynd i weld y gwaith yn y galeri.’
Gan fod Pete Telfer wedi cyfrannu i DVD Pictiwrs/tu chwith o ffilmiau byrion, pa fath o gyngor fyddai e’n ei roi i gynhyrchwyr ifanc? ‘Beth bynnag chi’n ei ffilmio, rhaid i chi fod yn gyfforddus a rhaid i’r person chi’n ei ffilmio fod yn gyfforddus. Er mwyn dogfennu’r gwir, rhaid i bawb fod yn gyfforddus gan gynnwys eich gallu chi â’r camera – yna fe fydd y ffilmiau’n gwneud eu hunain.’
Wrth yrru o bentref tawel Esgairgeiliog sylweddolais nad pentref cyffredin mohono – oherwydd ar gyrion y pentref mae Canolfan Technoleg Amgen Machynlleth sy’n enwog am ei flaengarwch ynghylch cynaliadwyedd. Dyna ddangos mai nad mewn metropolis o flaen o flaen camera mae newid y byd, ond unrhyw lecyn sy’n eich ysbrydoli i ddefnyddio’ch dychymyg!
Diolch i Pete Telfer am ei amser.
Y Wladfa Newydd / Culture Colony: http://www.culturecolony.com/
Bydd ‘Datblygu 2008’ gan Pete Telfer ar DVD Pictiwrs/tu chwith yng nghyfrol 32: Mapio’r Byd.
Adolygiad o ‘Chwilys’ – drama newydd Aled Jones Williams – gan Non Meleri Hughes
Chwilys: Artaith bleserus
Ofn mawr Aled Jones Williams yw theatr dosbarth canol; theatr saff sy’n llenwi seddi. A chyn gweld y ddrama hon, ofnais innau fod y theatr Gymraeg eisoes wedi mynd rhy bell i lawr y llwybr hwnnw. Ond nid drama saff mo Chwilys. Fel yr awgryma’i theitl, mae’n ddrama sy’n procio ac yn pryfocio, gan dreiddio’n ddwfn i galon bwdr gwleidyddiaeth gyfoes. Yn wir, crafa ysgrifennu miniog Aled Jones Williams mor agos at yr asgwrn nes y teimlir, ar brydiau, mai ni fel cynulleidfa sydd dan ei chwyddwydr. A rhaid cyfaddef imi brofi rhyw wefr sadomasocistaidd o artaith mor bleserus.
Owen Arwyn a Martin Thomas yn 'Chwilys'
Dau gymeriad yn unig sydd yn y ddrama – Dyn 1 (Owen Arwyn) a Dyn 2 (Martin Thomas). Set syml sydd ar y llwyfan – dwy silff lyfrau, bwrdd, cadeiriau a chwpwrdd dillad. Ac o ganlyniad, hoelir sylw’r gynulleidfa’n gyfan gwbl ar y cymeriadau a’u perthynas gymhleth. Bwriad Aled Jones Williams oedd dinoethi’r theatr, ei hamddifadu o’i thrimins gan ganolbwyntio ar hanfodion y ddrama. Yn Neuadd Ogwen, Bethesda, mewn hen theatr ar ganol y stryd fawr ag olion dirwasgiad i’w gweld yn glir trwy ffenestri’r siopau gwag, cyflawnwyd ei fwriad yn ingol o effeithiol.
Egyr y ddrama wrth i Ddyn 1 baratoi ar gyfer lansiad ei lyfr: cyfieithiad o farddoniaeth gan fardd o Iran. Yn un o amryw o olygfeydd swrrealaidd y ddrama, cama Dyn 2 allan o’r cwpwrdd dillad â gwn am ei ganol a’i fag llaw yn llawn offer arteithio. Sefydlir yr anghydbwysedd grym rhwng y ddau o’r eiliad cyntaf ac mae’r ffaith fod Dyn 1 yn hanner noeth trwy gydol y ddrama yn fodd braidd yn naïf o bwysleisio hynny. Ond nid perthynas ddu a gwyn am ddyn da a dyn drwg, fel yn Westerns hoff y dramodydd, mohoni. Plethir eu hemosiynau, eu gwerthoedd a’u cymhellion fel y gellir awgrymu mai dau ochr i un cymeriad ydynt, mewn gwirionedd.
Ar yr olwg gyntaf, mae cymeriad y ddau ddyn yn gwbl wrthgyferbyniol. Mae Dyn 1 yn academydd llwyddiannus tra bod Dyn 2 yn lofrudd gwaed oer. Ond wrth glywed Dyn 2 yn trafod ei wraig a’i blant, gwelwn ochr dynerach i’w bersonoliaeth. Ac erys addfwynder y “caru-mêl, caramel” yn hir yn y cof. Dechreuwn hefyd amau diniweidrwydd Dyn 1 pan glywn fod ganddo’r cynhwysion i greu bom, ei fod yn Sbaen pan fomiwyd Madrid ac wedi bod ar daith arall, ar ail basbort, i Bacistan. Fel tro ychwanegol yn y gynffon, cyfaddefa’r llofrudd y gwyddai nad Dyn 1 oedd ei darged cywir a chwalir y rhith mai cyflawni’i swydd er mwyn creu byd mwy diogel i’w blant ydoedd. Sylweddolwn ninnau inni gael ein twyllo unwaith yn rhagor ac mor hawdd yw ein dylanwadu’r naill ffordd neu’r llall ac mor anwadal yw ein daliadau.
Mae ‘Chwilys’ yn gyforiog o feirniadaeth ddeifiol ar wleidyddiaeth Prydain, yn enwedig ei pholisi tramor. Personolir bygythiad yr ymosodiadau terfysgol, hollbresennol yng nghymeriad Dyn 2. Trwy gydol y ddrama gwthia Dyn 1 i gyfaddef ei fod yn derfysgwr (adlais o ymgais Prydain i brofi fod gan Irac arfau niwclear cyn mynd i ryfel). Ni ellir llai na meddwl am Ymchwiliad Chilcot i ddilysrwydd y rhyfel yn Irac pan ddywed Dyn 2: “Fe ddaw’r dystiolaeth wedyn. Eilbeth ydi tystiolaeth. Y sicrwydd sy’n dod gyntaf.” Ni ellir chwaith peidio â sylwi fod croen Dyn 2 yn wynnach na gwyn. Ac o gyplysu hyn â’i osgo bygythiol a’i ragfarnau parod, cyflyrrir y gynulleidfa i’w weld fel cymeriad BNP-aidd. Sgwarnog, efallai, ond un sy’n llwyddo i ddyfnhau ergyd ei gyfaddefiad: “Llafur Newydd ydw i.”
Er bod polisi tramor amheus gwledydd Prydain yn thema ganolog yn y ddrama, pwysleisia Valmai Jones, y gyfarwyddwraig, ei bod hi hefyd yn ddrama am Gymru a sgitsoffrenia ein sefyllfa. Ar un llaw, rydym yn awyddus i agor ein gwlad a chroesawu dylanwadau o’r tu allan, tra ar y llaw arall ceisiwn warchod yr hyn sydd gennym. Gellir honni hefyd bod perthynas Dyn 1 â Dyn 2 yn adlewyrchu’r berthynas rhwng y Cynulliad a’r Cymry. Er y ceisir sefydlu perthynas iach rhyngddynt, caiff Dyn 2 hefyd ei reoli gan bŵer uwch, sef y Sais anhysbys ar ochr arall y ffôn, yn debyg i berthynas y Cynulliad â San Steffan.
Hanner ffordd trwy’r ddrama, cana gloch y tŷ. Yn gwbl annisgwyl, gadawa Dyn 2 i’r perchennog agor y drws gan ei adael yn rhydd. Ond ni all symud. Saif yn ei unfan gan adael i’r foment lithro oddi wrtho. Yma, amlygir thema bwysig arall sef golygiadau rhyddid ac ewyllys rhydd. Gorthrymwyd Dyn 1 i’r fath raddau fel na all gymryd y cam tuag at ryddid hyd yn oed pan roddir ef iddo ar blât, megis pleidlais ’79. Ac er yr awgryma’r ail ddiweddglo nad oedd canlyniad y ddrama’n anorfod wedi’r cwbl, sylwer mai’r cymeriad mewn grym, Dyn 2, sy’n parhau i wneud y penderfyniad tyngedfennol. Rhith a grëwyd i’n tawelu yw’r rhyddid honedig sydd gennym.
Nid annisgwyl yw gweld fod cryn drafod ar grefydd o fewn y ddrama, fel yn nifer o ddramâu eraill Aled Jones Williams, megis Iesu!. Ceir moment anghyfforddus pan waedda Dyn 2, “Dwi ddim yn credu mewn Duw”, o gofio y bu’r dramodydd ei hun yn brwydro â’i ffydd. Bron fod rhywun yn clywed ei hanes, a bortreadwyd yn onest a theimladwy mewn rhaglen yng nghyfres deledu Y Daith ar S4C, yn atseinio oddi ar waliau’r theatr yn yr eiliadau o dawelwch wedi’r waedd. Ceir hefyd ambell sylw sinigaidd megis mai beth mae rhywun yn ei gredu’n gyhoeddus sy’n cyfrif. Awgrymir felly nad yw’r credoau cyhoeddus a’r credoau mewnol yn aml yr un. A phwysleisir mai ofn, nid cariad, sydd mewn gwir ffydd. Felly hefyd, yn ôl y ddrama hon, mewn gwir wleidyddiaeth.
Sioc fwyaf y ddrama yw’r ddau ddiweddglo, yn enwedig o ystyried fod gweithred y llofrudd, fel arfer, yn un na ellir ei dadwneud. Rhydd y diweddglo deublyg haen ychwanegol i’r ddrama. Dyma ddrama am ddrama, am natur theatr ei hun. Bron fod perfformio’r ail ddiweddglo yn rhyw droednodyn ôl-fodernaidd i’r ddrama. Bwriad gwreiddiol Cwmni Tandem oedd gadael i’r actorion benderfynu pa ddiweddglo i’w defnyddio ar y noson, ond penderfynwyd yn y diwedd berfformio’r ddau ddiweddglo bob nos. Pan glywais am hyn yn wreiddiol, credais mai dyfais farchnata gelfydd ydoedd i annog cynulleidfa i fynychu mwy nag un perfformiad. Ond yn sicr ychwanega’r dechneg hon ddimensiwn arall i ddrama sydd eisoes yn aml-haenog. Soniwyd hefyd y byddai’r ddau actor yn newid cymeriad ar wahanol nosweithiau, ac er y gwnaethpwyd hynny ar gyfer yr ymarferion, fe ymddengys nad dyna’r bwriad ar gyfer y daith ei hun.
Yn ôl y dramodydd, mae Chwilys yn un o ddwy ddrama ac fe berfformir y chwaer ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Gwent. Bydd y ddrama honno yn archwilio natur personoliaeth, ac yn datblygu rhai syniadau sydd wedi’u plannu yn Chwilys. Yn sicr, ni ellir cael hysbyseb gwell iddi na’r ddrama hon. Dywed Aled Jones Williams y gobeithia y bydd y gynulleidfa wedi’u cythruddo â’r system wleidyddol wedi gwylio Chwilys. Cyflawnwyd hynny, heb os. Cefais hefyd fy nghythruddo na phrofais y wefr theatrig hon ers talwm, yn enwedig yng nghynyrchiadau diweddar canol-y-ffordd y Theatr Genedlaethol. Rhaid gobeithio mai dyma ddechrau adfywiad cyffrous ym myd y ddrama Gymraeg, ac na pharheir ag artaith yr arlwy a fu.
Mae Non Meleri Hughes yn fyfyriwr ymchwil yn Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Bangor.
Pwyswch yma am dyddiadau eraill y daith.
Os hoffech chi gyfrannu adolygiad i wefan tu chwith, cysylltwch â tuchwith@googlemail.com
Arddangosfa project/ten, Caerdydd: map Debbie Smyth ac adolygiad Cynan Llwyd
'world table' Debbie Smyth (hawlfraint project/ten)
Mae map unigryw wedi ymddangos yng Nghaerdydd yr wythnos hon mewn arddangosfa newydd gan project/ten. Gallwch ddarllen isod adolygiad Cynan Llwyd o’r arddangosfa ar gyfer gwefan tu chwith.
Aeth Debbie Smyth, artist tecstiliau, ati i fapio’r byd gan ddefnyddio nodwyddau ac edau. Yr effaith yw fod y nodwyddau yn diffinio siâp tirlun y byd, fel pe bai rhywun wedi eu gosod yno dros dro ond heb allu dod yn ôl i winio’r cyfan at ei gilydd. Mae’r map wedi ei osod mewn bwrdd coffi (isod) sy’n addas iawn o ddychmygu pobl yn cynllunio newid y byd o gwmpas y bwrdd.
Mae’r gwaith o lunio’r edau yn fanwl a chymhleth ac yn arbrofi â’r syniad o linellau – sut mae llinellau un deimensiwn (fel rhai wedi eu tynnu â phensil) yn ymddangos yn wahanol o’u dylunio â deunydd.
‘Mapio’r Byd’ yw thema’r rhifyn nesaf o gylchgrawn tu chwith a fydd yn cael ei gyhoeddi’n fuan ac felly diolch i project/ten am ddanfon y delweddau hyn atom ni (tanysgrifiwch yma er mwyn ei dderbyn drwy’r post).
Gellir gweld arddangosfa project/ten yn y Cardiff Arts Institute ar hyn o bryd (Mawrth 22-Ebrill 12). Mae’r lansiad yfory, Dydd Gwener Mawrth 26ain, am 7pm. Isod mae adolygiad gan Cynan Llwyd o’r arddangosfa gyfan.
'world table' Debbie Smyth: hawlfraint project/ten
Adolygiad o arddangosfa project/ten @ Cardiff Arts Institute
gan Cynan Llwyd
Menter newydd gyffrous yw project/ten sydd wedi bodoli ar-lein ers rhai misoedd. Creu oriel gelf a chynllunio cyfoes yw bwriad y trefnwyr Catrin ac Andy Gardener, pâr priod ifanc, y ddau’n byw ac yn ymwneud â diwylliant unigryw a dyrchafol Caerdydd. Tan Ebrill 12fed mae’r Cardiff Arts Institute wedi rhoi gofod i’w arddangosfa ‘pop-up’ sydd yn cynnwys gwaith deg artist – pob un â chysylltiadau Cymreig.
O, na! Artistiaid Cymreig?
Mynyddoedd? Llynoedd? Salem? Ffermydd? Graffiti Gwleidyddol?
Na. Dim o gwbl.
Mae’n amlwg fod Catrin ac Andy wedi cal llond bol ar orielau hen ffasiwn Caerdydd nad ydynt yn llwyddo i adlewyrchu egni a bwrlwm ein prifddinas ifanc.
Artistiaid ifanc sydd yn anelu at ddenu cynulleidfa ifanc y cawn yma. Er bod sawl galeri yng Nghaerdydd, nid oes un yn rhoi’r fath lwyfan i gelf gyfoes, ond dyma amcan project/ten, ac mae hyn i’w groesawu.
Gwelwn arddangosfa sydd yn dangos doniau a thalentau amlwg. Mae’r gweithiau yn drawiadol, yn hardd, yn hyll, yn llawn egni ac yn wych. Ceir arlwy eang; o bortread Huw Aaron o’r dramodydd Samuel Beckett i bedwarawd coch Jon Oakes sy’n hoelio eich sylw’n syth ar waelod y grisiau ac yn gosod safon uchel go gyfer gweddill yr arddangosfa.
Does dim rhaid poeni am undonedd chwaith. Mae pob artist wedi cael rhwydd hynt i amlygu eu doniau unigol, o waith olew ar ganfas i frodwaith.
Cyn gorffen, rhaid dweud gair am y lleoliad mae’r arddangosfa wedi ei ddewis, sef y ‘sefydliad’ newydd yng nghysgod Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Phrifysgol Caerdydd.
Yn ôl maniffesto’r Cardiff Arts Institute, mae’r lleoliad yn gantîn, yn glwb cymdeithasol ac yn ystafell gerddoriaeth. Mae’n le, yn ôl pob sôn, i archwilio gweledigaethau creadigol ac i wthio ffiniau beth y mae’n ei olygu i fyw, gweithio a chwarae yng Nghaerdydd – neu rhywbeth fel yna. Mae eu gwefan yn ein gwahodd ni, y werin, i gymryd rhan yn yr antur fawr â cherddorion, beirdd, artistiaid, meddylwyr (dydw i heb gweld Dr Simon Brooks yno eto), digrifwyr, DJs a phob math o berfformwyr.
Ond mae yna broblem. Mae’r holl beth yn drewi o rodresgarwch!
Mae gan y perchnogion lygaid da, does dim dwy waith am hynny. Mae’r addurn, y celfi ail-law a’r wal lego (ie, wal lego!) yn edrych yn anhygoel ac mae naws hamddenol braf i’r lle. Does dim rhaid poeni am dywallt eich diod dros chav ac wynebu’r goblygiadau, oherwydd, fel mae’r gwefan yn ei ddweud, mae’n hafan i bobl sy’n ‘rhannu’r un meddwl’, ac yn ysbryd y lle, gwahaddwn y chav i fynegi’n greadigol ei ankst drwy greu celf o’r hylif ar y llawr.
Ond wrth gwrs, mae yna broblem arall. Maent yn galw ei hunain yn sefydliad. Dyma beth yw honiad dewr!
Er mwyn cyfiawnhau’r enw hwn rhaid iddynt ymroi eu holl egni i hyrwyddo artistiaid o’r radd flaenaf, ond yn sicr mae’r arddangosfa hwn yn gam i gyfiawnhau’r enw.
Blaengar yw’r ansoddair gorau i ddisgrifio project/ten, y ddau arweinydd, a’r deg artist. Mae’n chwa o awyr iach ac wedi peri i mi fod yn gyffrous am gelf da unwaith yn rhagor.
Llongyfarchiadau Mr a Mrs Gardner, a llongyfarchiadau chi artistiaid.
Mae Cynan Llwyd yn fyfyriwr ym Mhrifysgol Caerdydd yn astudio’r Gymraeg. Mae ei ddiddordebau yn cynnwys cerddoriaeth, llên a chelf.
Os hoffech chi roi adolygiad/ysgrif/ gwaith creadigol ar wefan tu chwith e-bostiwch Menna: tuchwith@googlemail.com
Cofiwch am ein cynnig arbennig tan Fawrth 28ain i danysgrifio i gylchgrawn tu chwith a derbyn y rhifyn nesaf – ‘Mapio’r Byd’ – drwy’r post…
tu chwith yng nghynhadledd Dydd y Farn (Dafydd Morgan Lewis yn adolygu Mr Blaidd)
Yn ystod prynhawn cynhadledd Dydd y Farn (a drefnwyd gan yr Academi i drafod adolygu/beirniadaeth y celfyddydau) gosodwyd her i Dafydd Morgan Lewis i wneud adolygiad byw o nofel Mr Blaidd gan Llwyd Owen. Dyma glip o’i adolygiad i chi weld. Mae ei eglurder a’i ffraethineb yn sicr yn bethau i’w cofio wrth fynd ati i gyflwyno darn o gelfyddyd i gynulleidfa.
Hefyd bu Sioned Williams yn adolygu Y Gofalwr drama sydd yn cael ei pherfformio gan Theatr Genedlaethol Cymru ar lwyfannau Cymru ar hyn o bryd a cafwyd adolygiad o Ryan a Ronnie ac Ar y Tracs sef ffilmiau’r Nadolig ar S4C gan Kate Woodward.
tu chwith yng nghynhadledd Dydd y Farn (cyfweliad â Sian Melangell Dafydd)
Dyma flas i chi o gynhadledd Dydd y Farn a gynhaliwyd gan yr Academi yn Aberystwyth ar Fawrth 6ed, 2010. Yma, rwy’n cyfweld â Sian Melangell Dafydd sef un o olygyddion Tu Chwith. Gwyliwch y fideo er mwyn darganfod mwy am beth oedd yn mynd ymlaen yn y gynhadledd ac am dips oddi wrth Sian am ysgrifennu adolygiad!