Hywel Griffiths

Mae Hywel Grffiths yn ddarlithydd yn Sefydliad Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear ym Mhrifysgol Aberystwyth ac mae’n byw yn Nhalybont, Ceredigion.

1. Rwyt ti’n ddaearyddwr ffisegol ac yn fardd – ydyn nhw’n ddau beth hollol wahanol yn dy fywyd neu a yw un yn dylanwadu’r llall?

Yn ymarferol, dwi’n trio cadw’r ddau ar wahan ac yn ceisio cadw’r ddysgl yn wastad rhwng gwaith academaidd a barddoniaeth.  Mae hynny’n anodd iawn fodd bynnag oherwydd yr un bwriad sydd gan y ddau mewn gwirionedd, sef trio canfod ystyr pethau, trio canfod pam mae pethau’n digwydd a chyfathrebu hynny i bobl.  Mae tirwedd wedi bod yn ddylanwad mawr ar fy marddoniaeth oherwydd dwi’n ffodus i gael teithio tipyn a bod yn yr awyr agored ac mae hynny wastad yn ybrydoli cerddi.  Mae elfen hanesyddol gref i ‘ngwaith i fel geomorffolegydd ac mae’r ymwybyddiaeth o sut y mae’r dirwedd a’r hinsawdd wedi newid dros amser, a sut mae hynny wedi effeithio ar ddiwylliant, cymdeithas a’r economi yn ychwanegu rhywbeth at fy ngherddi.  Mae hefyd yn gweithio’r ffordd arall, mae fy niddordeb llenyddol wedi arwain fi lawr ambell lwybr o ran gwaith ymchwil.

2. Mae gen ti gerddi yn y gyfrol newydd o Tu Chwith, cerddi a gyfansoddaist ar ôl dysgu mwy am ‘fapio dwfn’. Sut brofiad oedd cwrdd a Rowan a dysgu mwy am fapio dwfn?

Roedd yn brofiad gwych iawn.  Mae syniadau arbennig o ddiddorol gan Rowan, ac mae maes mapio dwfn yn un hynod berthnasol i ymchwil academaidd sydd yn digwydd ym maes daearyddiaeth, yn enwedig daearyddiaeth ddynol, gan ei fod yn tynnu elfennau ynghyd o lenyddiaeth, hanes, daeareg ac ati.  Wrth gerdded ar hyd y llwybr arfordiol a sgwrsio am fapio dwfn, roedd yn swnio’n debyg iawn i’r hyn yr oedd cyfres llyfrau ‘Crwydro’ yn ei wneud yn y ganrif ddiwethaf i raddau.  Yr hyn yr oeddwn yn hoffi am fapio dwfn oedd ei fod yn gwneud y pwynt bod cymaint mwy i fapio lle na rhoi llinellau ar bapur, mae’n ymwneud ag atofion pobl, a’r hyn nas cofnodwyd cymaint a’r hyn a gofnodwyd yn ffurfiol

3. Beth oedd y broses greadigol tu ôl i greu’r cerddi?

Roedd y dair cerdd yn wahanol iawn i’w gilydd o ran tarddiad.  Daeth dwy ohonynt wrth gerdded, sef ‘Y Llwybr’ a ‘Croes dros Gei Newydd.’   Ar rannau hir o’r llwybr, teimlais ychydig yn siomedig, oherwydd roedd y llwybr ar ganol y clogwyn.  Doedden ni ddim i lawr wrth ei droed, yn teimlo’r ewyn ar ein hwynebau ac yn clywed cyffro’r tonnau wrth ein hymyl, na chwaith reit ar ben y clogwyn, yn medru gweld mewn panorama 360 gradd o’n cwmpas.  Dyna oedd cefndir y gerdd y llwybr, ac mae rhyw syniad o ofyn a yw’r gwydr yn hanner llawn neu’n hanner gwag, ac o rwystredigaeth bywyd ynddi.  O ran ‘Croes dros Gei Newydd’, mae yna groes wen bren ar y tir uchel i’r de o Gei Newydd, a daeth y gymhariaeth tafod yn y boch gyda Christ Rio yn syth fel cyflwyniad i’r gerdd.  Roedd y gwylanod yn crio, ac mae rhywbeth tlws a thrist yn eu swn, yn yr un modd ag y mae rhywbeth tlws a thrist am Gei Newydd ei hunan, gyda’r ddibyniaeth drom ar dwristiaeth a bythynnod haf.  Arweinia’r llwybr arfordirol ar hyd stryd o fythynnod yng Nghei Newydd, a phob un yn edrych dros y mor.  Gofynnais ar y pryd, tybed faint o fythynnod a thai Cei sydd yn dai gwyliau?  Prynon ni becyn o sglodion yr un wedyn, ac eto, roedd teimlad chwerw-felys wrth ystyried ei bod yn aeaf, a bod y lle mor dawel.  Felly roedd y ddwy gerdd yna yn codi o brofiad uniongyrchol ar y llwybr.  Mae ‘Y map dwfn’ yn fyfyrdod ar natur mapio dwfn, a’r syniad bod y dirwedd yn gywaith a grewyd gan brosesau ffisegol y tonnau a’r tywydd a’r bobl a’u clecs.

4. Wyt ti’n credu bod gormod o fwlch rhwng gwyddoniaeth a’r celfyddydau yng Nghymru?

Mae’n debyg bod yna, er bod llawer iawn o waith yn cael ei wneud ar y rhyngwyneb rhwng y ddau trwy feysydd fel mapio dwfn, daearyddiaeth ddiwylliannol a chelf weledol yn arbennig.  Mae llawer o waith yn cael ei wneud gan artistiaid sydd yn defnyddio patrymau naturiol o fyd ffiseg, daearyddiaeth ffisegol a bioleg er mwyn creu celfyddyd.  Efallai nad oes llawer o feirdd ac artisitiaid cyfrwng Cymraeg yn ymwneud rhyw lawer a byd gwyddoniaeth, ond mae potensial mawr iawn.  Mae gwyddonwyr hefyd yn defnyddio llenyddiaeth er mwyn canfod mwy am y gorffennol e.e. gwaith Cerys Jones, Cathryn Charnell-Wthite, Dafydd Johnston, ac eraill ar gofnodion llenyddol o dywydd (gw. y rhifyn cyfredol o Taliesin).  Mae hyn yn rhywbeth yr hoffwn yn fawr ei barhau.  Dwi’n meddwl bod closio rhwng gwyddoniaeth a llenorion yn rhywbeth sydd yn rhwym o ddigwydd oherwydd mae sialens fwya gwyddoniaeth, sef newid hinsawdd, yn rhywbeth sydd yn greiddiol i ddyfodol pawb yn byd. Mae’n creu tensiynau ym mhob gwlad, ac yn peri i hen gwestiynau ynghylch anghyfartaledd gael eu gofyn unwaith eto.

5. A yw hi’n wir fod mathemategwyr yn well cynganeddwyr?

Mae’n debyg ei fod yn helpu oherwydd y gallu i weld patrymau a chymesuredd mewn pethau.  Ond mae hynny fel dweud bod mecanic yn medru bod yn yrrwr fformiwla un da.  ‘Dyw cynganeddu ddim wastad gyfystyr a barddoni, mae angen mynd ymhellach.  Wedi dweud hynny, mae rhywbeth artistig iawn i elfennau o fathemateg.  Gradd gyfun mewn daearyddiaeth a mathemateg sydd gen i, ac er nad oeddwn yn arbennig o alluog yn y maes, roedd ceinder rhai o’r ‘proofs’ ym maes mathemateg bur yn gwbl amlwg.  Allai ddim peidio a meddwl bod angen yr un fath o ysbrydoliaeth i sgwennu cerdd ag sydd i lunio ‘proof’ o’r fath.  Felly mae tebygrwydd technegol ac artistig rhwng y ddau faes yn fy marn i.  Mae Karen Owen yn llunio cyfrol ar destun Mathemateg ar hyn o bryd, ac mae nifer o feirdd eraill (e.e. Gruffudd Antur) yn pontio meysydd gwyddonol a barddonol.

6. Beth rwyt ti wedi ei mwynhau am y rhifyn newydd o Tu Chwith?

Mwynheuais gartwn Huw Aaron ac Osian Rhys yn fawr iawn, a hefyd cerddi Karen Owen, Llyr Gwyn Lewis, Osian Rhys Jones a John Gruffydd Jones.  Mae thema’r gyfrol yn rhywbeth i’w groesawu, oherwydd ei fod yn trafod y berthynas rhwng gwyddoniaeth a chelfyddyd.

Gellir darllen y cerddi yng nghylchgrawn Tu Chwith ‘Gwyddoniaeth’.

Prynu Tu Chwith

Tanysgrifio i Tu Chwith

Dyma bodlediad cyntaf Tu Chwith! Yng nghwmni Rhodri Llŷr Evans a Manon Wyn Williams a Menna Machreth.

Ymhlith y pynciau rydym ni’n trafod yn y podlediad mae The King’s Speech, y dramodydd Aled Jones Williams, y refferendwm a’r diffyg egni creadigol o’i gwmpas, trafod adborth i erthygl ddadleuol Rhodri yn y gyfrol diwethaf – ‘Croesi Ffiniau’, a Manon yn darllen ei gwaith.

Rydym ni wrthi ar hyn o bryd yn cofrestru’r podlediad ar wasanaethau fel iTunes. Yn y cyfamser mae modd gwrando ar y podlediad cyntaf isod:

Podlediad Tu Chwith – Rhif 1 (29/02/2011) gan tuchwith

Mwy am y rhifyn nesaf: Croesi Ffiniau

Thema rhifyn nesaf tu chwith fydd ‘Croesi Ffiniau’. Mae amser o hyd i gyfrannu os dymunwch; y dyddiad cau yw Mehefin 30ain, 2010. Bydd y cylchgrawn yn cael ei gyhoeddi fis Awst.

Danfonwch eich cynnyrch at tuchwith@googlemail.com

Rwyf wedi comisiynu nifer o ddarnau sy’n chwarae â genre neu ffurf. Y gobaith yw bydd enghreifftiau yn y gyfrol o hen ffurfiau yn cael adfywiad mewn ffordd cyfoes neu ffurfiau a genres o wledydd eraill yn gwneud ymddangosiad yn y Gymraeg.

Beth yw haiku?

- cerdd tair llinell
- daw o Japan yn wreiddiol lle mae’n cael ei gofnodi fel llinell fertigol.
- mae’n cynnwys llinell fyr i ddechrau, yr ail yn linell hirach, a’r trydydd llinell yn fyr eto; mae rhai’n defnyddio 5 sill yn y llinell gyntaf, 7 sill yn yr ail, 5 sill yn y trydydd.
- Peidiwch defnyddio mwy na 17 sill yn yr haiku
- Mae Haiku fel arfer yn canolbwyntio ar fyd natur a bydd cyfeiriad at fyd natur.
- Bydd Haiku fel arfer yn cyfleu emosiwn ac yn disgrifio pethau/gwrthrychau gan ddefnyddio’r synhwyrau.
- Mae’n bosib fod dwy ran i haiku, efallai er mwyn cymharu neu gyferbynu.

Enghraifft:

Awdur o Gymru sydd wedi cyhoeddi dwy gyfrol o haikus yw Nigel Jenkins. Dyma enghraifft o’i waith:

the bunched daffs drool
as she grasps with both hands
her ninetieth spring

Beth yw senryu?

- mae senryu ychydig yn wahanol i haiku ond maen nhw dal yn fyrrach nag 17 sillaf ac yn dair llinell o hyd.
- Yn gyffredinol, mae senryu yn trafod y natur ddynol – perthnasau, gwaith, rhyfel. Datblygodd y senryu o’r haiku yn Japan yn ystod y 17eg ganrif (edo period).
- Mae senryu yn ffraeth ac nid yw’n cyfeirio at natur fel yr haiku.

Enghraifft:

When the night falls
the day starts to break
on the brothels

gan Yanagidaru shui (c. 1796) (dyfynnwyd yn McSweeneys)

After ten years, I wrote him: ‘Now?’
He returned the word,
One letter gone.

Gan Nicky Beer (McSweeneys)

Felly, pam na wnewch chi drio sgwennu un o’r penillion bach twt yma? Hyd yn oed os nag ydych chi wedi ysgrifennu o’r blaen, beth am geisio rhoi haiku neu senryu at ei gilydd?

Postiwch eich cynnyrch yn y blwch ‘sylwad’ islaw neu ar facebook, twitter neu ebostiwch tuchwith@googlemail.com Bydd yn dipyn o hwyl i weld cynnyrch pawb.

Efallai bydd eich gwaith yng nghylchgrawn tu chwith!

Gan nad ydw i’n gyfieithydd fy hun, roedd darlith yr awdures Maria Reimondez o Galisia, ‘The Missing Link between Translation Theory and Practice’ ym Mhrifysgol Bangor yn ddiweddar yn agoriad llygad enfawr. Ei phrif amcan oedd tanlinellu rôl allweddol y cyfieithydd yn ei gyfraniad creadigol i’r broses o gyfieithu testun. Dadleuodd fod cyfieithu yn fwy nag ymdriniaeth fecanyddol o eiriau, ond yn ffenomenon sydd yn amsugno nifer o ddylanwadau cymdeithasol ac yn lliwio’r cynnyrch gorffenedig. O’r herwydd, nid yw trosi darn o lenyddiaeth i iaith arall bob amser yn golled fel y’i hystyrir yn aml, gan fod y dylanwadau hyn yn ei gyfoethogi. Mae’r testun yn ymestyn tros ffiniau ieithyddol a diwylliannol, a gall y gwahaniaethau ideolegol a fodola rhwng awdur a chyfieithydd ei atgyfnerthu.

Siaradodd yn huawdl am y rheidrwydd i ddiffinio rôl y cyfieithydd yn y berthynas gyda’r awdur, fel nad yw’n teimlo’n anweledig ac yn niwtral. O safbwynt ffeministaidd, mynegodd y siom a deimla nifer o gyfieithwyr benywaidd eu bod yn cael eu hanwybyddu gan awduron gwrywaidd, heb lais yn erbyn goruchafiaeth yr awdur na rhyddid i arbrofi. Cânt eu trin fel modd i bontio yr un cynnyrch mewn dwy iaith, yn hytrach nag elfen hanfodol yn y triongl ynghyd â’r awdur a’i waith. Mynna Reimondez mai’r unig ffordd i fywiogi’r testun mewn iaith arall yw rhoi hawliau i’r cyfieithydd roi ei stamp unigol ar y gwaith, ac yn ei sgil bwydo maeth ei wahaniaeth diwylliannol i’r testun gwreiddiol. Siaradodd yn frwd hefyd dros hawliau cyfieithwyr i wrthwynebu ac anghytuno gydag unrhyw syniadau gwrthgymdeithasol neu hiliol sy’n deillio o’r deunydd gwreiddiol. Haerodd nad gwaith cyfieithydd yw newid geiriau’n slafaidd, ond medda ar y fraint i godi llais yn erbyn unrhyw anghyfiawnder yn y gwaith y mae’n ymdrin ag o.

Trwy roi mwy o rym i’r cyfieithydd siapio’r testun yn ôl ei gefndir cymdeithasol unigryw, gellir ehangu gorwelion y testun ar gyfer anghenion penodol y gynulleidfa newydd. A’r grym hwn yw’r ‘ddolen goll’ angenrheidiol rhwng damcaniaethu am gyfieithu, a’i weithredu yn ymarferol fel amod euraid i bob cyfieithydd.

Mae Rhiannon Heledd Williams yn fyfyriwr ymchwil yn Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Bangor.

Os hoffech chi roi adolygiad ar wefan tu chwith cysylltwch â ni: tuchwith@googlemail.com