Comisiynwyd Hywel Griffiths i greu cerddi ar gyfer rhifyn newydd cylchgrawn Tu Chwith ‘Gwyddoniaeth’.  Gofynwyd iddo gydweithio â Rowan O’Neill ac ac ysgrifennu cerddi fel ymateb i’w hymchwil hi ar fapio dwfn. Dyma gyfweliad å Hywel Griffiths er mwyn rhoi mwy o gefndir i’r cerddi.

Hywel Griffiths

Mae Hywel Grffiths yn ddarlithydd yn Sefydliad Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear ym Mhrifysgol Aberystwyth ac mae’n byw yn Nhalybont, Ceredigion.

1. Rwyt ti’n ddaearyddwr ffisegol ac yn fardd – ydyn nhw’n ddau beth hollol wahanol yn dy fywyd neu a yw un yn dylanwadu’r llall?

Yn ymarferol, dwi’n trio cadw’r ddau ar wahan ac yn ceisio cadw’r ddysgl yn wastad rhwng gwaith academaidd a barddoniaeth.  Mae hynny’n anodd iawn fodd bynnag oherwydd yr un bwriad sydd gan y ddau mewn gwirionedd, sef trio canfod ystyr pethau, trio canfod pam mae pethau’n digwydd a chyfathrebu hynny i bobl.  Mae tirwedd wedi bod yn ddylanwad mawr ar fy marddoniaeth oherwydd dwi’n ffodus i gael teithio tipyn a bod yn yr awyr agored ac mae hynny wastad yn ybrydoli cerddi.  Mae elfen hanesyddol gref i ‘ngwaith i fel geomorffolegydd ac mae’r ymwybyddiaeth o sut y mae’r dirwedd a’r hinsawdd wedi newid dros amser, a sut mae hynny wedi effeithio ar ddiwylliant, cymdeithas a’r economi yn ychwanegu rhywbeth at fy ngherddi.  Mae hefyd yn gweithio’r ffordd arall, mae fy niddordeb llenyddol wedi arwain fi lawr ambell lwybr o ran gwaith ymchwil.

2. Mae gen ti gerddi yn y gyfrol newydd o Tu Chwith, cerddi a gyfansoddaist ar ôl dysgu mwy am ‘fapio dwfn’. Sut brofiad oedd cwrdd a Rowan a dysgu mwy am fapio dwfn?

Roedd yn brofiad gwych iawn.  Mae syniadau arbennig o ddiddorol gan Rowan, ac mae maes mapio dwfn yn un hynod berthnasol i ymchwil academaidd sydd yn digwydd ym maes daearyddiaeth, yn enwedig daearyddiaeth ddynol, gan ei fod yn tynnu elfennau ynghyd o lenyddiaeth, hanes, daeareg ac ati.  Wrth gerdded ar hyd y llwybr arfordiol a sgwrsio am fapio dwfn, roedd yn swnio’n debyg iawn i’r hyn yr oedd cyfres llyfrau ‘Crwydro’ yn ei wneud yn y ganrif ddiwethaf i raddau.  Yr hyn yr oeddwn yn hoffi am fapio dwfn oedd ei fod yn gwneud y pwynt bod cymaint mwy i fapio lle na rhoi llinellau ar bapur, mae’n ymwneud ag atofion pobl, a’r hyn nas cofnodwyd cymaint a’r hyn a gofnodwyd yn ffurfiol

3. Beth oedd y broses greadigol tu ôl i greu’r cerddi?

Roedd y dair cerdd yn wahanol iawn i’w gilydd o ran tarddiad.  Daeth dwy ohonynt wrth gerdded, sef ‘Y Llwybr’ a ‘Croes dros Gei Newydd.’   Ar rannau hir o’r llwybr, teimlais ychydig yn siomedig, oherwydd roedd y llwybr ar ganol y clogwyn.  Doedden ni ddim i lawr wrth ei droed, yn teimlo’r ewyn ar ein hwynebau ac yn clywed cyffro’r tonnau wrth ein hymyl, na chwaith reit ar ben y clogwyn, yn medru gweld mewn panorama 360 gradd o’n cwmpas.  Dyna oedd cefndir y gerdd y llwybr, ac mae rhyw syniad o ofyn a yw’r gwydr yn hanner llawn neu’n hanner gwag, ac o rwystredigaeth bywyd ynddi.  O ran ‘Croes dros Gei Newydd’, mae yna groes wen bren ar y tir uchel i’r de o Gei Newydd, a daeth y gymhariaeth tafod yn y boch gyda Christ Rio yn syth fel cyflwyniad i’r gerdd.  Roedd y gwylanod yn crio, ac mae rhywbeth tlws a thrist yn eu swn, yn yr un modd ag y mae rhywbeth tlws a thrist am Gei Newydd ei hunan, gyda’r ddibyniaeth drom ar dwristiaeth a bythynnod haf.  Arweinia’r llwybr arfordirol ar hyd stryd o fythynnod yng Nghei Newydd, a phob un yn edrych dros y mor.  Gofynnais ar y pryd, tybed faint o fythynnod a thai Cei sydd yn dai gwyliau?  Prynon ni becyn o sglodion yr un wedyn, ac eto, roedd teimlad chwerw-felys wrth ystyried ei bod yn aeaf, a bod y lle mor dawel.  Felly roedd y ddwy gerdd yna yn codi o brofiad uniongyrchol ar y llwybr.  Mae ‘Y map dwfn’ yn fyfyrdod ar natur mapio dwfn, a’r syniad bod y dirwedd yn gywaith a grewyd gan brosesau ffisegol y tonnau a’r tywydd a’r bobl a’u clecs.

4. Wyt ti’n credu bod gormod o fwlch rhwng gwyddoniaeth a’r celfyddydau yng Nghymru?

Mae’n debyg bod yna, er bod llawer iawn o waith yn cael ei wneud ar y rhyngwyneb rhwng y ddau trwy feysydd fel mapio dwfn, daearyddiaeth ddiwylliannol a chelf weledol yn arbennig.  Mae llawer o waith yn cael ei wneud gan artistiaid sydd yn defnyddio patrymau naturiol o fyd ffiseg, daearyddiaeth ffisegol a bioleg er mwyn creu celfyddyd.  Efallai nad oes llawer o feirdd ac artisitiaid cyfrwng Cymraeg yn ymwneud rhyw lawer a byd gwyddoniaeth, ond mae potensial mawr iawn.  Mae gwyddonwyr hefyd yn defnyddio llenyddiaeth er mwyn canfod mwy am y gorffennol e.e. gwaith Cerys Jones, Cathryn Charnell-Wthite, Dafydd Johnston, ac eraill ar gofnodion llenyddol o dywydd (gw. y rhifyn cyfredol o Taliesin).  Mae hyn yn rhywbeth yr hoffwn yn fawr ei barhau.  Dwi’n meddwl bod closio rhwng gwyddoniaeth a llenorion yn rhywbeth sydd yn rhwym o ddigwydd oherwydd mae sialens fwya gwyddoniaeth, sef newid hinsawdd, yn rhywbeth sydd yn greiddiol i ddyfodol pawb yn byd. Mae’n creu tensiynau ym mhob gwlad, ac yn peri i hen gwestiynau ynghylch anghyfartaledd gael eu gofyn unwaith eto.

5. A yw hi’n wir fod mathemategwyr yn well cynganeddwyr?

Mae’n debyg ei fod yn helpu oherwydd y gallu i weld patrymau a chymesuredd mewn pethau.  Ond mae hynny fel dweud bod mecanic yn medru bod yn yrrwr fformiwla un da.  ‘Dyw cynganeddu ddim wastad gyfystyr a barddoni, mae angen mynd ymhellach.  Wedi dweud hynny, mae rhywbeth artistig iawn i elfennau o fathemateg.  Gradd gyfun mewn daearyddiaeth a mathemateg sydd gen i, ac er nad oeddwn yn arbennig o alluog yn y maes, roedd ceinder rhai o’r ‘proofs’ ym maes mathemateg bur yn gwbl amlwg.  Allai ddim peidio a meddwl bod angen yr un fath o ysbrydoliaeth i sgwennu cerdd ag sydd i lunio ‘proof’ o’r fath.  Felly mae tebygrwydd technegol ac artistig rhwng y ddau faes yn fy marn i.  Mae Karen Owen yn llunio cyfrol ar destun Mathemateg ar hyn o bryd, ac mae nifer o feirdd eraill (e.e. Gruffudd Antur) yn pontio meysydd gwyddonol a barddonol.

6. Beth rwyt ti wedi ei mwynhau am y rhifyn newydd o Tu Chwith?

Mwynheuais gartwn Huw Aaron ac Osian Rhys yn fawr iawn, a hefyd cerddi Karen Owen, Llyr Gwyn Lewis, Osian Rhys Jones a John Gruffydd Jones.  Mae thema’r gyfrol yn rhywbeth i’w groesawu, oherwydd ei fod yn trafod y berthynas rhwng gwyddoniaeth a chelfyddyd.

Gellir darllen y cerddi yng nghylchgrawn Tu Chwith ‘Gwyddoniaeth’.

Prynu Tu Chwith

Tanysgrifio i Tu Chwith