Adolygiad o noson theatr Dirty Protest gan Lowri Cooke
Pan oedd pawb yn meddwl bod digon o ddrama ar noson etholiad, roedd criw theatr ‘Dirty Protest’ wedi mynd ati i berfformio nifer o ddramâu newydd gan ddramodwyr ifanc. Bu Lowri Cooke yna i brofi’r arlwy etholiadol ei naws:
(Os am ddarllen mwy am y project theatr, bu tu chwith yn cyfweld â Tim Price, un o sylfaenwyr Dirty Protest, ar gyfer rhifyn 29 y gallwch ei brynu yma.)
Dirty Protest: nosweithiau theatr yng Nghaerdydd
A minnau’n hen gyfarwdd ag yfed chilli mojitos yn bar Milgi y Rhath, doeddwn i erioed wedi manteisio ar y cyfle i fynychu un o nosweithiau’r criw theatr Dirty Protest yno tan iddyn nhw gynnal eu llwyfaniad diweddara’ ddechrau’r mis.
Ac fel rhywun sy’n tueddu i lynnu at leoliadau mwy confensiynol y Chapter a’r Sherman fel cyrchfannau theatr yn y brifddinas, y cwbl ro’n i’n wybod oedd y dylwn gyrraedd cyn 8 yr hwyr ar Fai y 6ed er mwyn profi chwe drama fer wedi eu llwyfanu mewn lleoliad “cyfagos”, oll yn ymateb i’r thema “Counted”- gydag ambell un yn cyffwrdd â digwyddiad mawr y noson dan sylw, sef yr Etholiad Cyffredinol.
Teg dweud i’r gynulleidfa brofi amrywiaeth o ran safon a themâu yn y warws gyfagos, oedd wedi’i ddodrefnu’n gynnil â bynting blodeuog, goleuadau coed-Dolig, a waliau’n dangos olion protest liwgar, os nad cwbl ffiaidd- a hynny i gyfeiliant mash-up o un o ganeuon Corinne Bailey Rae.
Ar ôl i Corinne dawelu, cyflwynwyd tri actor y noson-Tom Cullen, Remy Beasley a Ceri Murphy- gan eu cyfarwyddwraig Mared Swain, a ffwrdd â ni, gan ddechrau- yn fy marn i- gyda’r ddrama wanaf, sef 2020 Vision, a sgwennwyd gan wyryf- neu“cherrypopper”- y noson, y bardd lleol Mab Jones.
O’r chwe drama fer, roedd hi’n amlwg mai hon roedd yr actorion eu hunain â’r lleia o hyder ynddi, gan iddynt lynnu’n gadarn yn eu sgriptiau, a llithro’n achlysurol dros y geiriau, oedd yn cynrychioli dadl deledu hallt rhwng arweinwyr dwy brif blaid ryngwladol yn y flwyddyn 2020. Mae gen i ofn mai deialog go gyfarwydd a gafwyd, yn cynrhychioli ymryson rhwng yr adain chwith a’r adain dde, gan orffen yn weddol ystrydebol cyn i’r cyflwynydd teledu gyhoeddi enillydd yr etholiad.
Diolch byth felly am y llwyfaniad nesa, sef Not a Funeral gan Ed Hime. Dyma ddrama fer oedd yn ateb gofynion y cyfrwng i’r dim, a cafwyd actio, sgwennu a chyfarwyddo caboledig drwyddi draw. Gofynwyd i ni wrando ar ddau frawd a chwaer yn adrodd moliant gwahanol i’w diweddar dad wrth yr ychydig bobol arhosodd am baned yn dilyn ei gynhebrwng. Llwyddodd y tri i hoelio sylw’r gynulleidfa o’r cychwyn cynta, wrth bupuro tameidiau bychain o wybodaeth ynglyn ag amgylchiadau ei farwolaeth, a llwyddwyd i gyfleu tensiwn nerfus wrth ddatgelu’r pwnc dadleuol dan sylw, a hynny trwy gyfrwng hiwmor aruthrol o dywyll. Wnai ddim datgelu’r troad, gan yr hoffwn eich annog i gofio enw’r ddrama a’i hawdur, ac i geisio’i gweld os gewch y cyfle rhywdro eto.
Use it or Lose it gan Mark Williams oedd y drydedd ddrama. Cafodd y gynulleidfa eu plesio’n arw gan syniad syml ond hynod ddifyr am y cynghorydd cariad “Clive St John; Life Recycler” . Dechreuwyd â phrofiad sy’n gyffredin dros y bydysawd, sef diwedd aflwyddianus i ddêt trychinebus rhwng William (Tom Cullen) a Donna (Remy Beasley). Yna, tra’n aros am y bws ola, daw William i synhwyro presenoldeb Clive (Ceri Murphy), wrth i’r angel anghonfensiynol fesur ei “lefelau-gwastraff” a’i ddyfarnu’n sefyllfa enbydus, neu yn ei eiriau ef, “Code Red”. Deallwn fod modd i Clive ddiddymu’r hen William o’r blaned, fel y gwnaeth gyda’r deinosoriaid dwetha’, gan bwysleisio’r holl gyfleoedd a wastraffwyd gan y Romeo rwtsh-sbwriel yn ystod ei oes. Dyma ddrama fer ag iddi sgript gadarn gan awdur sy’n dangos potensial mawr.
Mae’n wir mai actio Ceri Murphy ddisgleiriodd fwya yn Use it or Lose It, ond dangosodd y bedwaredd ddrama- Hug a Tory gan Atiha Sen Gupta- y ddau actor gwrywaidd yn cydweithio’n dda â’i gilydd wrth bortreadu Craig a Luke- dau ffrind ar stâd cyngor. Gwyrdroir ein disgwyliadau o’r ddau “hoody” pan gyrhaedda un o ymgyrchwyr y Torîaid, Tabitha, i ofyn iddynt fod yn “artistiaid cefndirol” yn ystod ymweliad gan “Dave”. Dyma enghraifft dda o stori newyddion yn sbarduno drama fer effeithiol, gyda sgript sydd sy’n byrlymu o ffraethineb ac sy’n groesbeilliad difyr o waith gorau Armando Iannucci a Samuel Beckett.
Rhaid cyfadde i mi ddiflasu rhywfaint ar The Statement unwaith i’r cysyniad canolog gael ei sefydlu. Mae’r ddrama, gan Jack Thorne, yn cyflwyno cwpwl cyfoglyd o gariadus (a chwareir gan Remy Beasley a Tom Cullen) sy’n baglu dros ei gilydd i rannu manylion bychain yr achlysur dan sylw. Daw’n amlwg yn fuan nad priodi yw’r Datganiad mawr, ond yn hytrach cytundeb i gyflawni hunanladdiad. Syniad da sy’n mynd i nunlle braidd a geir yma, ond roedd hi’n braf gweld yr actores yn cael y cyfle i chwarae rôl ganolog.
Dychwelyd i thema’r Etholiad Gyffredinol wnaeth y cynhyrchiad olaf, sef Independence Fay gan James Graham, a hynny’n llawer mwy effeithiol na’r ddrama agoriadol. Clustfeinio wnaethom ar sbinfeistr y Ceidwadwyr wrth iddo geisio dwyn perswâd ar ferch ifanc ag iddi ddilyniant enfawr ar Facebook i sefyll yn yr etholiad er mwyn denu dilynwyr Llafur a sicrhau llwyddiant i’w ymgeisydd ef. Ymgais i ddychanu dryswch y drefn etholiadol a geir yn y ddrama hon, a rhaid dweud y llwyddwyd i gynnal y syniad canolog hyd at ddiweddglo sydd yn hynod foddhaol.
Mae’n wir nad oedd pob drama’n plesio, ac efallai byddai’n syniad gofyn i’r cymdogion droi lefel sain eu mash-ups hwythau lawr rhyw fymryn y tro nesa. Ond rhaid dweud i mi fwynhau’r profiad o weld y chwe chynyrchiad cryno yn fawr. Fel gŵyl flynyddol Egin cwmni Sherman Cymru, mae hi’n bleser cael gweld hadau o syniadau ar waith, ac yn ddifyrrach byth dyfalu pa rai sy’n haeddu datblygiad pellach.
Felly, y tro nesa fyddwch am fwynhau un o Fojito’s gore Caerdydd, cofiwch am y brathiadau bach blasus o theatr sydd i’w profi’n achlysurol tu hwnt i’r Yurt yn y Milgi.
Mae Lowri Cooke yn byw yng Nghaerdydd.
Cyfweliad â Pete Telfer
‘‘Fydd y chwyldro ddim ar y teledu gyfaill’ meddai’r gerdd, ond cred Pete Telfer y mae’n bosib ein bod ni ar drothwy rhyw fath o symudiad os meddianwn y we. Dyna’r meddylfryd tu ôl i’w brosiect newydd, gwefan Y Wladfa Newydd (Culture Colony). Fe gefais i’r cyfle i fynd i’w holi am y prosiect (ei gyfweliad cyntaf amdano) yn ei gartref ym mhentref hyfryd llun-cerdyn-post Esgairgeiliog, ger Machynlleth. Bydd ffilm fer gan Pete Telfer, Datblygu 2008, yn ymddangos ar DVD arbennig sy’n cael ei gyhoeddi gan Pictiwrs a tu chwith; bydd y DVD o ffilmiau byr annibynnol ym mhob copi o gyfrol newydd tu chwith a gaiff ei gyhoeddi yr wythnos hon.
Cynhyrchydd ffilm a ffotograffydd yw Pete Telfer sydd yn enwog am ei awydd i ddogfennu ac i ddweud stori. Yn ystod yr 1980au a’r 1990au bu’n ffilmio bandiau o’r Sin Roc Gymraeg gan ddilyn bandiau fel Yr Anrhefn (band pync) ar deithiau i Wlad y Basg – y band Cymraeg cyntaf i fynd ar daith dramor a chanu’n Gymraeg – oherwydd gwyddai cyn bwysiced oedd cofnodi’r hanes hynny ar ffilm.
Wrth i frwdfrydedd Pete am Y Wladfa Newydd godi chwilfrydedd ynghylch y prosiect hwn, daw’n amlwg mai ei awydd i ddweud stori sy’n dal i gymhell Pete Telfer – a bod y cyfuno hwnnw ynghyd â phosibiliadau’r we yn mynd i arwain at ganlyniadau pellgyrhaeddol.
‘Y syniad tu ôl i’r Wladfa Newydd yw cynnig rhywbeth gwahanol i’r teledu,’ meddai Pete Telfer. ‘Cynnwys diwylliannol sydd ar y wefan. Gall artistiaid rhoi eu syniadau ar y wefan ac yna gall pobl sy’n edrych ar y wefan ddilyn taith y syniad i’r darn o gelf gorffenedig – dilyn syniadau tra bo pethau’n cael eu creu.’
Dyma arf newydd i’r artist, felly. Dywed Pete fod digon o wefannau rhwydweithio ar gael ar gyfer artistiaid yn barod: ‘Nid facebook arall yw hwn ar gyfer artistiaid, byddwch chi ddim yn gallu taflu peli eira neu ddefaid at artistiaid. Y pwrpas yw creu offer creadigol newydd ar gyfer artistiaid i rannu’r broses o greu eu gwaith.’
Un o’r artistiaid sydd wedi gafael yng ngweledigaeth Y Wladfa Newydd yw David Nash, artist o Flaenau Ffestiniog. Gweithia David Nash â choed mawr iawn a bu Pete yn ei ffilmio ers 1996. Mae Pete wedi rhoi llawer o’r ffilm hynny ar y wefan er mwyn dangos gwaith David Nash yn tyfu – yn llythrennol – dros y blynyddoedd. Mae lluniau a ffilmiau o gerfluniau coed gan David Nash yn ystod y camau cynharaf o’u gwneud yn Cincinnati ar y wefan; yna cofnod o’r pren yn cael ei dorri a’r offer arbennig a ddefnyddiwyd i wneud hynny; ynghyd â cofnod o symud y gwaith i Ascot a sut y llwyddwyd i wneud hynny heb ddifrodi’r cerflun. Gan ei fod yn gweithio â choed, mae nifer o ddarnau gan David Nash yn waith sydd wedi ei gynllunio i dyfu dros amser felly mae’r ffilmiau a’r lluniau ar y wefan yn cofnodi’r tyfiant a datblygiad y gwaith. Felly, gall pobl sy’n ymweld â’r wefan weld y stori tu ôl i’r darn terfynol o gelf a welant yn yr oriel.
Dywed Pete Telfer: ‘Mae artistiaid yn gweld y safle we fel added value. Gall pobl weld y gwaith yn datblygu ac mae galeriau yn gweld gwerth yn y cofnod hwnnw – y cefndir sydd wedi arwain at y darn o gelf gorffenedig.’ Mae’r wefan yn galluogi’r artist i ddweud y stori wrth i’w waith deithio i Chicago, Sbaen, yr Almaen a thu hwnt. Yn ôl Pete mae’r ffilm sy’n adrodd stori’r celf o’r syniad i realiti yn golygu ein bod yn cael profiad agosach o waith yr artist.
Nash Chicago gan Pete Telfer
Arddangosodd David Nash ei waith yn Eisteddfod Genedlaethol Y Bala a’r Cyffiniau y llynedd, ac un o’r cerfluniau oedd ‘Wooden Boulder.’ Taflwyd y darn hwn o gelf i’r afon, ac fe ddangoswyd ffilm ger y cerflun yn dangos David Nash yn mynd i chwilio am y cerflun yn yr afon rhai blynyddau’n ddiweddarach. Oherwydd fod modd i’r gynulleidfa weld datblygiad y gwaith a dod i berthynas ag e’, roedd eu cysylltiad â’r cerflun o’u blaenau’n gryfach. ‘Roedd hi’n brofiad i weld pobl yn cerdded o gwylio hanes y cerflun hwn oedd o’u blaen yn y ffilm, a’u gweld nhw’n troi’n emosiynol iawn o weld y cerflun yn teithio i fyny ac i lawr yr afon,’ meddai Pete Telfer.
Y profiad mae defnyddwyr y wefan yn ei gael o ddod wyneb yn wyneb â’r celf ar-lein sy’n mynd at wraidd prosiect Y Wladfa Newydd. Mae’r wefan yn galluogi unigolion i ddod yn nes at y gwaith a phrofi’r gwaith fel mae’r artist ei eisiau yn ôl Pete. ‘Mae edrych ar y teledu yn rywbeth ‘passive’ iawn,’ meddai. ‘Maen nhw’n defnyddio cerddoriaeth yn y cefndir er mwyn eich gwneud i deimlo mewn ffordd arbennig, ond efallai nad dyna’r profiad yr oedd yr artist wedi ei fwriadu i chi ei gael. Rydych chi’n profi’r un peth ag y mae miloedd o eraill yn ei brofi. Mae mwy o ryddid gen i fel gwneuthurwr ffilm na pe bawn i’n gweithio i’r teledu. Dwi’n osgoi defnyddio cerddoriaeth er mwyn i’r defnyddiwr gael profiad unigryw o’r celf. Y gobaith yw y bydd defnyddwyr y wefan yn dod yn fwy agos at y gwaith ac at y person sy’n gwneud y gwaith.’
Bu Pete ei hun yn gweithio i raglenni celf ar gyfer y BBC, HTV ac S4C. Tyfodd ei ddiddordeb mewn ffotograffiaeth ar ôl mynychu coleg celf. Mae’n dweud mae’r hyn oedd yn ei ddenu at ffotograffiaeth oedd bod llun yn gofnod o amser a’i fod yn hoffi sut y gellid dweud y stori mewn un llun. Datblygodd ei ddiddordeb mewn fideo a theledu; ei nod unwaith eto oedd cofnodi a dweud y stori ‘mor wir ag sy’n bosib.’
Yn ogystal â rhoi llwyfan i’r gwaith, mae ffilmio’r gwaith celf yn gofnod i’r artist. Pe bae’r artist yn ddigon lwcus i gael slot ar raglen deledu nid yw’r teledu’n gallu cyfleu y gwaith yn ddigonol. Yn ddiweddar, bu Pete Telfer yn ffilmio darn o waith gan Katherine Ashill o’r enw ‘Sws’ lle roedd hi’n aros yn llonydd drwy’r dydd ac yn gwahodd pobl i wisgo minlliw a rhoi cusan iddi rhywle ar ei gwisg wen. Gan ei fod yn ddarn dros amser hir ni fyddai wedi gallu cael ei gyfleu’n llwyddiannus ar y teledu. Gellir gweld sawl ffilm o gerddoriaeth fyw ar y wefan hefyd, fel Bob Delyn a’r Ebillion mewn gŵyl ym Machynlleth, a nod Pete bob tro yw ceisio cyfleu ar ffilm y profiad o fod yno: ‘Mae’n wahanol i deledu,’ meddai. ‘Mewn darn i deledu, bydd cyfweliad â’r artist yr un pryd â dangos y darn celf. Ar wefan Y Wladfa Newydd rydym ni eisiau cyflwyno’r darn drwy ffilm neu ffotograff y ffordd roedd yr artist eisiau iddo gael ei gofio.’
Mae Pete Telfer wedi cadw llawer o’r ffilmiau a gynhyrchodd o’r Sin Roc Gymraeg ers yr 80au, ond ni wyddai beth i wneud â’r silffoedd a’r silffoedd o dapiau. Offer syml oedd ganddo ond roedd yn gweld gwerth mewn cofnodi’r mwynhâd. Mae fel pe bai ei syniadau dros y blynyddoedd yn dod at ei gilydd nawr yn Y Wladfa Newydd. Mae Pete yn feirniadol nad yw celf yn cael ei gyflwyno’n iawn ar y teledu, ond serch hynny, gwêl arwyddion o fwrlwm yr 80au yn ôl yng Nghymru. A yw hi’n beth da bod artistiaid yn dibynnu llai ar y teledu? ‘Mae cyn lleied o gelf ar y teledu. Ond dwi’n teimlo cynnwrf ar hyn o bryd sy’n debyg i gyfnod Yr Anrhefn. Efallai bod hi’n dda bod teledu’n osgoi diwylliant. Mae’r teledu’n tueddi i roi popeth mewn bocs a gwneud pethau’n saff, a colli bwriad yr artist. Weithiau mae’n well i’r celf aros yn danddaearol. Mae’n gyffous gweld grwpiau o artistiaid yn dod at ei gilydd i arbrofi, fel Framework, Blaengar a Chymdeithas y Rhyfeddod. Mae angen i ni ddibynnu llai ar grantiau, nid fy mod i’n erbyn grantiau ond mae’r fiwrocratiaeth yn ddrwg. Dyna pam dwi’n ceisio cael pobl i danysgrifio i’r Wladfa Newydd.’
A oes peryg i’r defnyddiwr gael ei ddrysu gan gymaint y deunydd artistig ar y we? Sut mae barnu beth sy’n dda a beth sy’n wael – pwy sy’n cynnig arweiniad? ‘Ni’n gobeithio bydd pobl yn dod â barn adeiladol i’r wefan, yn gadael eu sylwadau ac yn trafod. Pwrpas beirniadaeth yw datblygu gwaith.’
Mae Pete Telfer hefyd ynghlwm â threfnu arddangosfa Yr Hen Tanerdy ym Machynlleth, sef gofod er mwyn i artistiaid newydd i arddangos eu gwaith ac i artistiaid eraill i arbrofi a dangos gwaith nad yw’n orffenedig eto. ‘Mae’n ffordd i artisitiaid i ysbrydoli ei gilydd. Os ydyn nhw’n styc gyda syniad, gallan nhw ddod o hyd i artist arall i gydweithio â nhw i weithio’r syniad yn ei flaen. Rhaid meddwl yn greadigol am y ffordd ni’n gweithio mewn cyfnod ariannol anodd. Ond fel sydd wedi digwydd yn nirwasgiadau’r gorffennol, y diwydiant creadigol yw’r olaf i fynd mewn i recession a’r cyntaf i ddod allan o’r recession. Mae pobl yn gweld fod celfyddyd yn gwneud lles i fywyd y genedl.’
Mae’r wefan yn cael ei defnyddio eisoes gan orielau celf. Gall orielau ddefnyddio’r wefan i weld mwy o waith yr artistiaid ac mae rhai wedi eu comisiynu o ganlyniad i’r gwaith mae orielau wedi gweld ar y wefan.
Yn ddiweddar, arddangosodd Pete Telfer gasgliad o luniau yn Amgueddfa ac Oriel Gwynedd ym Mangor. Enw’r casgliad yw ‘Gadael yr Ugeinfed Ganrif’ sy’n cynnwys delweddau o ddiwedd y mileniwm o wal Berlin i grwpiau Cymraeg. ‘Doeddwn i ddim wedi gweld y lluniau ers y 1990au’, meddai Pete. ‘Dim ond dwy frawddeg o esboniad gallai’r Oriel roi o dan bob llun, ond fe wnes i ysgrifennu paragraffau hir wrth i’r atgofion dod yn ôl. Fe wnes i roi y lluniau a’r paragraffau hynny ar y wefan, ac roedd hynny’n annog pobl i fynd i weld y gwaith yn y galeri.’
Gan fod Pete Telfer wedi cyfrannu i DVD Pictiwrs/tu chwith o ffilmiau byrion, pa fath o gyngor fyddai e’n ei roi i gynhyrchwyr ifanc? ‘Beth bynnag chi’n ei ffilmio, rhaid i chi fod yn gyfforddus a rhaid i’r person chi’n ei ffilmio fod yn gyfforddus. Er mwyn dogfennu’r gwir, rhaid i bawb fod yn gyfforddus gan gynnwys eich gallu chi â’r camera – yna fe fydd y ffilmiau’n gwneud eu hunain.’
Wrth yrru o bentref tawel Esgairgeiliog sylweddolais nad pentref cyffredin mohono – oherwydd ar gyrion y pentref mae Canolfan Technoleg Amgen Machynlleth sy’n enwog am ei flaengarwch ynghylch cynaliadwyedd. Dyna ddangos mai nad mewn metropolis o flaen o flaen camera mae newid y byd, ond unrhyw lecyn sy’n eich ysbrydoli i ddefnyddio’ch dychymyg!
Diolch i Pete Telfer am ei amser.
Y Wladfa Newydd / Culture Colony: http://www.culturecolony.com/
Bydd ‘Datblygu 2008’ gan Pete Telfer ar DVD Pictiwrs/tu chwith yng nghyfrol 32: Mapio’r Byd.
Adolygiad o ‘Chwilys’ – drama newydd Aled Jones Williams – gan Non Meleri Hughes
Chwilys: Artaith bleserus
Ofn mawr Aled Jones Williams yw theatr dosbarth canol; theatr saff sy’n llenwi seddi. A chyn gweld y ddrama hon, ofnais innau fod y theatr Gymraeg eisoes wedi mynd rhy bell i lawr y llwybr hwnnw. Ond nid drama saff mo Chwilys. Fel yr awgryma’i theitl, mae’n ddrama sy’n procio ac yn pryfocio, gan dreiddio’n ddwfn i galon bwdr gwleidyddiaeth gyfoes. Yn wir, crafa ysgrifennu miniog Aled Jones Williams mor agos at yr asgwrn nes y teimlir, ar brydiau, mai ni fel cynulleidfa sydd dan ei chwyddwydr. A rhaid cyfaddef imi brofi rhyw wefr sadomasocistaidd o artaith mor bleserus.
Owen Arwyn a Martin Thomas yn 'Chwilys'
Dau gymeriad yn unig sydd yn y ddrama – Dyn 1 (Owen Arwyn) a Dyn 2 (Martin Thomas). Set syml sydd ar y llwyfan – dwy silff lyfrau, bwrdd, cadeiriau a chwpwrdd dillad. Ac o ganlyniad, hoelir sylw’r gynulleidfa’n gyfan gwbl ar y cymeriadau a’u perthynas gymhleth. Bwriad Aled Jones Williams oedd dinoethi’r theatr, ei hamddifadu o’i thrimins gan ganolbwyntio ar hanfodion y ddrama. Yn Neuadd Ogwen, Bethesda, mewn hen theatr ar ganol y stryd fawr ag olion dirwasgiad i’w gweld yn glir trwy ffenestri’r siopau gwag, cyflawnwyd ei fwriad yn ingol o effeithiol.
Egyr y ddrama wrth i Ddyn 1 baratoi ar gyfer lansiad ei lyfr: cyfieithiad o farddoniaeth gan fardd o Iran. Yn un o amryw o olygfeydd swrrealaidd y ddrama, cama Dyn 2 allan o’r cwpwrdd dillad â gwn am ei ganol a’i fag llaw yn llawn offer arteithio. Sefydlir yr anghydbwysedd grym rhwng y ddau o’r eiliad cyntaf ac mae’r ffaith fod Dyn 1 yn hanner noeth trwy gydol y ddrama yn fodd braidd yn naïf o bwysleisio hynny. Ond nid perthynas ddu a gwyn am ddyn da a dyn drwg, fel yn Westerns hoff y dramodydd, mohoni. Plethir eu hemosiynau, eu gwerthoedd a’u cymhellion fel y gellir awgrymu mai dau ochr i un cymeriad ydynt, mewn gwirionedd.
Ar yr olwg gyntaf, mae cymeriad y ddau ddyn yn gwbl wrthgyferbyniol. Mae Dyn 1 yn academydd llwyddiannus tra bod Dyn 2 yn lofrudd gwaed oer. Ond wrth glywed Dyn 2 yn trafod ei wraig a’i blant, gwelwn ochr dynerach i’w bersonoliaeth. Ac erys addfwynder y “caru-mêl, caramel” yn hir yn y cof. Dechreuwn hefyd amau diniweidrwydd Dyn 1 pan glywn fod ganddo’r cynhwysion i greu bom, ei fod yn Sbaen pan fomiwyd Madrid ac wedi bod ar daith arall, ar ail basbort, i Bacistan. Fel tro ychwanegol yn y gynffon, cyfaddefa’r llofrudd y gwyddai nad Dyn 1 oedd ei darged cywir a chwalir y rhith mai cyflawni’i swydd er mwyn creu byd mwy diogel i’w blant ydoedd. Sylweddolwn ninnau inni gael ein twyllo unwaith yn rhagor ac mor hawdd yw ein dylanwadu’r naill ffordd neu’r llall ac mor anwadal yw ein daliadau.
Mae ‘Chwilys’ yn gyforiog o feirniadaeth ddeifiol ar wleidyddiaeth Prydain, yn enwedig ei pholisi tramor. Personolir bygythiad yr ymosodiadau terfysgol, hollbresennol yng nghymeriad Dyn 2. Trwy gydol y ddrama gwthia Dyn 1 i gyfaddef ei fod yn derfysgwr (adlais o ymgais Prydain i brofi fod gan Irac arfau niwclear cyn mynd i ryfel). Ni ellir llai na meddwl am Ymchwiliad Chilcot i ddilysrwydd y rhyfel yn Irac pan ddywed Dyn 2: “Fe ddaw’r dystiolaeth wedyn. Eilbeth ydi tystiolaeth. Y sicrwydd sy’n dod gyntaf.” Ni ellir chwaith peidio â sylwi fod croen Dyn 2 yn wynnach na gwyn. Ac o gyplysu hyn â’i osgo bygythiol a’i ragfarnau parod, cyflyrrir y gynulleidfa i’w weld fel cymeriad BNP-aidd. Sgwarnog, efallai, ond un sy’n llwyddo i ddyfnhau ergyd ei gyfaddefiad: “Llafur Newydd ydw i.”
Er bod polisi tramor amheus gwledydd Prydain yn thema ganolog yn y ddrama, pwysleisia Valmai Jones, y gyfarwyddwraig, ei bod hi hefyd yn ddrama am Gymru a sgitsoffrenia ein sefyllfa. Ar un llaw, rydym yn awyddus i agor ein gwlad a chroesawu dylanwadau o’r tu allan, tra ar y llaw arall ceisiwn warchod yr hyn sydd gennym. Gellir honni hefyd bod perthynas Dyn 1 â Dyn 2 yn adlewyrchu’r berthynas rhwng y Cynulliad a’r Cymry. Er y ceisir sefydlu perthynas iach rhyngddynt, caiff Dyn 2 hefyd ei reoli gan bŵer uwch, sef y Sais anhysbys ar ochr arall y ffôn, yn debyg i berthynas y Cynulliad â San Steffan.
Hanner ffordd trwy’r ddrama, cana gloch y tŷ. Yn gwbl annisgwyl, gadawa Dyn 2 i’r perchennog agor y drws gan ei adael yn rhydd. Ond ni all symud. Saif yn ei unfan gan adael i’r foment lithro oddi wrtho. Yma, amlygir thema bwysig arall sef golygiadau rhyddid ac ewyllys rhydd. Gorthrymwyd Dyn 1 i’r fath raddau fel na all gymryd y cam tuag at ryddid hyd yn oed pan roddir ef iddo ar blât, megis pleidlais ’79. Ac er yr awgryma’r ail ddiweddglo nad oedd canlyniad y ddrama’n anorfod wedi’r cwbl, sylwer mai’r cymeriad mewn grym, Dyn 2, sy’n parhau i wneud y penderfyniad tyngedfennol. Rhith a grëwyd i’n tawelu yw’r rhyddid honedig sydd gennym.
Nid annisgwyl yw gweld fod cryn drafod ar grefydd o fewn y ddrama, fel yn nifer o ddramâu eraill Aled Jones Williams, megis Iesu!. Ceir moment anghyfforddus pan waedda Dyn 2, “Dwi ddim yn credu mewn Duw”, o gofio y bu’r dramodydd ei hun yn brwydro â’i ffydd. Bron fod rhywun yn clywed ei hanes, a bortreadwyd yn onest a theimladwy mewn rhaglen yng nghyfres deledu Y Daith ar S4C, yn atseinio oddi ar waliau’r theatr yn yr eiliadau o dawelwch wedi’r waedd. Ceir hefyd ambell sylw sinigaidd megis mai beth mae rhywun yn ei gredu’n gyhoeddus sy’n cyfrif. Awgrymir felly nad yw’r credoau cyhoeddus a’r credoau mewnol yn aml yr un. A phwysleisir mai ofn, nid cariad, sydd mewn gwir ffydd. Felly hefyd, yn ôl y ddrama hon, mewn gwir wleidyddiaeth.
Sioc fwyaf y ddrama yw’r ddau ddiweddglo, yn enwedig o ystyried fod gweithred y llofrudd, fel arfer, yn un na ellir ei dadwneud. Rhydd y diweddglo deublyg haen ychwanegol i’r ddrama. Dyma ddrama am ddrama, am natur theatr ei hun. Bron fod perfformio’r ail ddiweddglo yn rhyw droednodyn ôl-fodernaidd i’r ddrama. Bwriad gwreiddiol Cwmni Tandem oedd gadael i’r actorion benderfynu pa ddiweddglo i’w defnyddio ar y noson, ond penderfynwyd yn y diwedd berfformio’r ddau ddiweddglo bob nos. Pan glywais am hyn yn wreiddiol, credais mai dyfais farchnata gelfydd ydoedd i annog cynulleidfa i fynychu mwy nag un perfformiad. Ond yn sicr ychwanega’r dechneg hon ddimensiwn arall i ddrama sydd eisoes yn aml-haenog. Soniwyd hefyd y byddai’r ddau actor yn newid cymeriad ar wahanol nosweithiau, ac er y gwnaethpwyd hynny ar gyfer yr ymarferion, fe ymddengys nad dyna’r bwriad ar gyfer y daith ei hun.
Yn ôl y dramodydd, mae Chwilys yn un o ddwy ddrama ac fe berfformir y chwaer ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Gwent. Bydd y ddrama honno yn archwilio natur personoliaeth, ac yn datblygu rhai syniadau sydd wedi’u plannu yn Chwilys. Yn sicr, ni ellir cael hysbyseb gwell iddi na’r ddrama hon. Dywed Aled Jones Williams y gobeithia y bydd y gynulleidfa wedi’u cythruddo â’r system wleidyddol wedi gwylio Chwilys. Cyflawnwyd hynny, heb os. Cefais hefyd fy nghythruddo na phrofais y wefr theatrig hon ers talwm, yn enwedig yng nghynyrchiadau diweddar canol-y-ffordd y Theatr Genedlaethol. Rhaid gobeithio mai dyma ddechrau adfywiad cyffrous ym myd y ddrama Gymraeg, ac na pharheir ag artaith yr arlwy a fu.
Mae Non Meleri Hughes yn fyfyriwr ymchwil yn Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Bangor.
Pwyswch yma am dyddiadau eraill y daith.
Os hoffech chi gyfrannu adolygiad i wefan tu chwith, cysylltwch â tuchwith@googlemail.com
Pigion o’r Archif: cyfrol Cymru a’r Byd (tu chwith 12, Gaeaf 1999): Tair risêt wrth drafod Cymru a’r Bydd…
Delwedd: Le monde etier dans une feuille de trefle gan Heinrich Bunting (1545-1606)*
Wrth edrych ymlaen at gyhoeddi cyfrol nesaf tu chwith ‘Mapio’r Byd’ mi fues i’n pori mewn hen rifynnau o’r cylchgrawn. Mae gan bob cyfrol o tu chwith thema arbennig. Thema debyg i ‘Mapio’r Byd’ oedd ‘Cymru / y byd’ sef rhifyn Gaeaf 1999 o tu chwith. Mae’r gyfrol yn brin iawn ond mae modd cael gafael ar gopi mewn llyfrgell dda. Dyma’r gyfrol olaf i Angharad Price a Sioned Puw Rowlands gyd-olygu.
Mae’r gyfrol yn cynnwys cyfweliad â’r beirniad o Ffrainc, Jean-Jacques Lecercle sy’n dweud yn y cyfweliad fod ysgrifennu yn y Gymraeg yn wleidyddol bwysig ar yr amod fod yr iaith yn cael ei gwthio i’w therfynau – dyna’r unig ffordd o’i chadw’n fyw. Mae’r Angharad Price a Sioned Puw Rowlands yn dweud mai dyma be sy’n arbennig ac y dylai fod yn nod i’r cylchgrawn – ‘tynnu’r Gymraeg i gorneli newydd’. Maent yn cynnig tair risêt i’w ‘dilyn/diawlio’ wrth drafod Cymru a’r Bydd ym 1999, felly dyma nhw i chi fan hyn oherwydd maent yn defnyddio’r thema o fapio. Mae’n berthnasol hefyd oherwydd bu Gareth Miles yn sôn yn ddiweddar yng nghynhadledd yr Academi am y broblem sylfaenol â beirniaid y celfyddydau sef nad ydynt yn gwybod beth yw Cymru. Mae’r tri risêt hwn yn mynnu fod rhaid gwthio’r Gymraeg i fannau newydd yn barhaus:
Risêt 1: Magu hunan-barch cenedlaethol
Tynnwch y poses Cymreig oddi amdanoch (nid y chi piau nhw).
Sylwch mor braf ydi byw yn eich croen eich hun.
Gwisgwch yr owtffit a fynnwch (yn ôl hinsawdd ac awydd).
Ewch allan am dro.
Risêt 2: Dod allan o’r cyfnos Celtaidd
Diffoddwch y peiriant creu niwl ethnig.
Symudwch y Brenin Arthur (Guiness) o ganol y llwyfan.
Dad-golurwch eich gwedd ar y Gwyddel.
Dad-bypedwch y Llydawr ar y llinyn yn eich llaw.
Trowch y sbotolau at gyrion pellach y theatr fawr, at silwet lled-gyfarwydd y stondinau llai.
Risêt 3: Bydoli yr iaith Gymraeg
Dad-sgroliwch fap yr iaith.
Chwythwch y llwch oddi arno (gan disian unwaith neu ddwy yn lled-swnllyd).
Sganiwch y map i gof eich system electronig.
Tafluniwch yr iaith ar sgriniau rhyngweithiol y byd.
Dodwch y sgrôl-fap gwreiddiol mewn lle amlwg a’i wylio’n ymfywiocau wrth i’r iaith, fel burum mewn bara, ddechrau gweithio.
Angharad Price a Sioned Puw Rowlands (tu chwith 12, Gaeaf 1999)
**Dyma’r llun a ddefnyddiwyd ar y clawr sef Le monde etier dans une feuille de trefle gan Heinrich Bunting (1545-1606). Gwyddai Bunting nad oedd y byd yn edrych fel meillionen ond ei fwriad oedd cyfuno sumboliaeth â realaeth; meillionen oedd arfbais ei fan geni, Hanover. Yn ei fap, mae’r byd wedi ei rannu’n dair rhan – Ewrop, Asia ac Affrica – gydag un man canol sef Jeriwsalem sy’n dangos dylanwad map sumbolaidd Sant Isidore. Ar y gornel chwith waelod mae darn o dir ‘America’ ac mae tir ar dop y map ag enw Denmarc a Sweden.