Diolch i Bob Delyn a’r Ebillion am gael rhannu’r llwyfan a diolch i dafarn Penlan, Pwllheli am y croeso cynnes.  Diolch hefyd i bawb a ddaeth i gefnogi dydd Sul.

Rhiannon Marks / Bob Delyn / Elin Angharad

                              Dathlu lansiad cyfrol 36

Dathlwyd lansiad cyfrol 36 yn ystod gig Bob Delyn a’r Ebillion yn nhafarn Penlan Fawr, Pwllheli dydd Sul 08.04.12.  Cafwyd cyflwyniad arbennig i tu chwith gan Bob Delyn, cerdd gyfarch i dafarn Penlan gan Guto Dafydd, darlleniad o gerdd Llŷr Gwyn Lewis i deulu Caerdegog gan Llŷr ei hun a cherdd ac ychydig o hanes enwau hen dafarndai Pwllheli gan Osian Rhys Jones.

Elin Angharad / Guto Dafydd / Llŷr Gwyn Lewis / Osian Rhys Jones

                                Mynnwch gopi

Mae’r gyfrol ddiweddaraf yn 176 o dudalennau am £5 y copi ac ar gael mewn siopau llyfrau lleol neu trwy gysylltu â tu chwith ar Facebook, Twitter neu e-bost: tuchwith@googlemail.com.

08.04.12
Tafarn Penlan Fawr, Pwllheli
i ddechrau oddeutu 3:00yh yn ystod gig Bob Delyn a’r Ebillion

Gyda diolch yn fawr iawn i Bob Delyn am adael i ni rannu llwyfan gydag o a’i Ebillion ac i dafarn Penlan am y croeso.

CROESO CYNNES I BAWB!

Pan ofynnwyd i mi ’sgwennu adolygiad o’r ddrama Fala’ Surion, rhaid cyfaddef mod i wedi mynd i banig, braidd. Er mod i’n gwybod mai addasiad o gyfrol o straeon byrion gan Rachel Trezise oedd hi, ro’n i’n cywilyddio wrth gyfaddef mod i ddim wedi darllen Fresh Apples, nac unrhyw ddarn arall o’i gwaith, o ran hynny.  Diolch byth, cefais fy niddanu drwy gydol y llwyfaniad, felly pleser oedd mynd ati i ’sgwennu’r adolygiad ’ma.

Fel dywedais i’n flaenorol, addasiad o’r straeon ydy’r ddrama a hynny gan y ddwy awdures boblogaidd: Catrin Dafydd a Manon Eames.  Rhwng hynny â’r ffaith i Fresh Apples ennill gwobr EDS Dylan Thomas ym 2006, ro’n i’n sicr y byddai’r gynulleidfa mewn dwylo profiadol a chraff – ac ro’n i’n iawn.

Yn ogystal â chael cystal awduron yn gysylltiedig â’r prosiect, roedd cast o actorion ifanc a chyffrous i hoelio’n sylw yn – a chan fod yma bum stori o fewn un ddrama, roedd y llwyfan yn fwrlwm o egni.  Efallai fod un neu ddau yn perfformio o’r newydd gyda Chwmni’r Frân Wen, ond mae’r cast i gyd yn wynebau adnabyddus ar y llwyfan ac ar y sgrin erbyn hyn, a dyma sut dwi’n eu nabod nhw: Carys Eleri, Pobl y Cwm, Teulu; Dyfrig Evans, Emyn Roc a Rôl, Tipyn o Stad; Lowri Gwynne, Rownd a Rownd, Cymru Fach; Catrin Mara, Pobl y Cwm, Cei Bach; Rhodri Meilir, R-r-r-r-rapsgaliwn!, My Family; Rhodri Miles, Con Passionate, Emyn Roc a Rôl; a Lynwen Haf Roberts, yn Deffro’r Gwanwyn yn ddiweddar.

Canolbwyntiodd y ddwy sgriptwraig ar bum stori o’r 11 o straeon byrion gwreiddiol, ac o ganlyniad, cafwyd amrywiaeth o ieuenctid ac oedolion yn rhannu’r llwyfan wrth iddyn nhw brofi ansicrwydd, gobaith, tensiynau a dryswch bywyd.  O’r hyn ro’n i wedi ei glywed am y campwaith, Fresh Apples, gwyddwn mai llwyddo i adlewyrchu bywyd yn y Gymru drefol wnaeth Trezise, yn enwedig bywyd yr ieuenctid yng nghymoedd y de. Cymerais yn ganiataol, felly, mai addasiad deheuol yn unig fyddai’r sgript Cymraeg – ond o fewn munudau o eistedd yn fy nghadair, trowyd y rhagdybiaeth honno ar ei phen, a hynny, yn y ffordd orau bosib.  Yr oedd pob stori yn wahanol, a byddai’r dafodiaith a’r acenion hefyd yn amrywio wrth lifo o enau’r actorion.  Yn ogystal â lleoli ambell stori yng nghymoedd y de, felly, cafwyd cymeriadau hefyd yn adrodd eu hanes o flaen cefnlen ddwyreiniol, neu o ystad dai yn y gogledd, megis Caernarfon neu Flaenau Ffestiniog.

Rwy’n amau i’r ffactor yma chwarae rhan fawr yn apêl gyffredinol y ddrama i mi, oherwydd er mod i wrth fy modd yn gwrando ar glonc a chlebran deheuol, roedd hi hefyd yn braf cael amrywiaeth o ran llais a chefndir wrth i ni symud o le i le.  Bu i’r ddwy sgriptwraig ei dallt hi i’r dim, felly – nid cyfieithu’r sgript yn unig a wnaethon nhw, ond ei haddasu er mwyn sicrhau ei fod yn apelio at gymaint o bobl â phosib.  O wneud hynny, roedd mwy o botensial i brofiadau’r cymeriadau fod yn berthnasol a chredadwy i bawb, lle bynnag y maent yn byw, a beth bynnag fo eu profiad o fywyd.

Egyr y ddrama gyda’r stori Fala’ Surion, sef hanes Matt (Dyfrig Evans), bachgen chwilfrydig yn ei arddegau sy’n ei ganfod ei hun mewn tipyn o bicil.  Roedd o’n byw mewn tref nid yn annhebyg i Gaernarfon, ac er ei fod yn rhannu hoffter ei dad o eiriau, nid ydynt yn cyfathrebu’n hawdd gyda’i gilydd.  Yn sgil ei rwystredigaeth, ac mewn ymgais i deimlo’n rhan o’r criw, penderfyna Matt golli ei wyryfdod un prynhawn poeth o haf – ond gwna hynny o dan amgylchiadau go wahanol i’w ffrindiau, a thra amheus at hynny…

Fe’n tywyswyd ni yn Ieir i fywyd Amber (Lynwen Haf Roberts), merch chwech oed o gymoedd y de, yn byw dan ofal ei mam-gu a’i thad-cu, a oedd yn ei magu yn absenoldeb ei mam.  Er bod gan Amber berthynas agos gyda’i thad-cu (Rhodri Miles), byddai tensiwn yn y cartref ar brydiau, yn enwedig gydag ymweliadau cyson ei chyfnither, a fyddai’n mynnu gormod o sylw’r oedolion.  Yn y diwedd daeth rhwystredigaeth Amber druan i’r amlwg gydag ymweliad â ffatri ieir, wrth iddi sylweddoli bod ieir newydd ei thad-cu wedi eu gorfodi i fyw bywydau caeth, cul, a hynny yn erbyn eu hewyllys…

Yn Jonesiaid, cafwyd stori Kristian (Rhodri Meilir), a oedd yn byw ar stad o dai ble’r oedd pawb wedi eu henwi’n ‘Jones’ – oni bai am un ferch o dras Eidalaidd, Lissa (Catrin Mara).  Er bod Lissa dipyn yn hŷn ’na Kirstian, mae’r bachgen dros ei ben a’i glustiau mewn cariad â hi, ac yn ofnadwy o eiddigeddus o’i chariad, Alan, sy’n ei cham-drin yn ei dyb ef.  Daw Kirstian i’r casgliad y dylai ddysgu gwers i Alan, ac mai fo ydi’r ‘dyn’ i wneud hynny…

Yna, fe’n cyflwynwyd i stori serch go wahanol yn Valley Lines: cafwyd Caitlin (Lowri Gwynne), a oedd yn dal trên “Valley Lines” i’w gwaith bob dydd yng Nghaerdydd; ac Iolo (Rhodri Meilir), a oedd hefyd yn defnyddio’r un trên i gyfudo o’i gartref i’r gwaith.  Dyma ddau gymeriad unig a fyddai’n croesi llwybrau ei gilydd bob dydd, ac eto’n methu magu’r plwc i siarad gyda’i gilydd – hynny yw, tan un prynhawn pan daflwyd y ddau at ei gilydd…

Yn stori olaf y ddrama, Jigsô, fe ddysgon ni am Heidi (Carys Eleri), merch wedi ei magu i beidio â bod yn uchelgeisiol mewn bywyd.  Diolch i feddylfryd ‘traddodiadol’ ei thad, bu iddi briodi’n ddeunaw, ac o’r herwydd roedd hi’n hynod anhapus.  Wrth i’r blynyddoedd lusgo heibio iddi, hiraethai am gael treulio amser yn y caffi Eidalaidd unwaith eto, a bod yng nghwmni Paolo (Rhodri Meilir)…

Er y byddech chi’n dychmygu mai tristwch ac anobaith fyddai’n chwarae rhannau blaenllaw yn y straeon, cafwyd dogn cryf o hiwmor tywyll i felysu’r cyfan, ac roedd yna amryw o linellau cofiadwy. Cafwyd un sgwrs ffraeth, er enghraifft, rhwng Amber a’i thad-cu yn Ieir, a aeth rhywbeth fel hyn:

Amber: Tad-cu, pam fod lliw eich cwrw chi yn fwy gole na’ chwrw Mam-gu?

Tad-cu: Guinness ma’ dy Fam-gu yn yfed.

Amber: O. Pam?

Tad-cu: Achos bo ’ddi’n feminist.

Yn effeithiol iawn, ac fel modd o greu cyswllt rhwng rhai storïau, fe ddefnyddiwyd ambell gymeriad ymylol mewn mwy nag un stori – yn Fala’ Surion ac yn Jonesiaid, er enghraifft.  Felly, er y gellir dadlau fod pob stori yn sefyll ar wahân i’w gilydd, dyma gyffyrddiad bach a oedd yn ychwanegu dyfnder a llif i’r ddrama wrth iddi fynd rhagddi.  Yr unig stori a oedd yn ei datgelu ei hun mewn pytiau rhwng y straeon eraill oedd Ieir, a gwnaethpwyd hynny yn slic ac effeithiol, gan gynnig brathiadau pwysig o blentyndod Amber dros amser.

Ar brydiau, ro’n i’n teimlo fy mod i’n gweld llawer mwy ar ambell wyneb na’i gilydd, ac efallai y byddai hi wedi bod yn bosib gweld ychydig mwy ar ambell un.  Serch hynny, roedd hi mor braf gwylio actores fel Lynwen Haf Roberts, wyneb digon newydd ar y sîn, yn meddiannu’r llwyfan cystal ag yn mynnu ei lle fel af yr oedd yn ei pherfformiad penigamp yn Deffro’r Gwanwyn y llynedd.

Cyn gwylio’r ddrama, nes i ddarllen yn rhywle mai ‘cyfrifoldeb’ yw prif thema Fala’ Surion.  Ond yn fy marn i, y thema gryfa’ sy’n rhedeg drwyddi yw ‘absenoldeb’, ac absenoldeb rhiant neu rieni.  Cawn ein cyflwyno i bobl ifanc sy’n cael cryn drafferth i ddelio gyda phob math o agweddau ar fywyd, a chredaf fod pob stori’n awgrymu mai o ganlyniad i esgeulustod ac absenoldeb eu rhieni y mae hynny – boed yr absenoldeb yn un llythrennol, neu emosiynol.  Ceir rhieni sy’n methu cyfathrebu â’u plant, neu’n eu hanwybyddu’n llwyr; rhieni sy’n y carchar, neu ddim o gwmpas i osod esiampl; rhieni sydd wedi hel eu pac, ac yn byw dramor… .  Mae rhiant pob cymeriad wedi effeithio’n negyddol arno ac mae hyn oll yn bwydo ansicrwydd y plant wrth iddynt geisio canfod eu lle yn y byd.  Llwyddodd pob aelod o’r cast i ennyn fy nghydymdeimlad yn hynny o beth, ac i mi, yr absenoldeb hwn oedd yn clymu a phlethu bywydau’r cymeriadau ynghyd.

Cadwyd llwyfan Fala’ Surion yn ofod ddigon syml ac agored, ac eto, yn gefndir i’r moelni pwrpasol taflwyd amryw o wahanol ddelweddau ar gefnlen, y tu ôl i’r cymeriadau.  Felly gyda phob stori newydd, neu yng nghanol ambell stori, byddai golygfa neu lun yn cael ei daflu ar y sgrin er mwyn dynodi lleoliad neu deimladau’r cymeriadau – er enghraifft, gwelwyd rheilffyrdd a chymoedd, strydoedd ac ieir mewn cewyll, a’r cefndir diwydiannol a oedd yn chwarae rhan mor annatod ym mywydau’r ieuenctid. Roedd yno fylbiau hefyd yn crogi o’r to, a byddai’r rhain yn eu tro yn awgrymu lleoliad trefol neu ddinesig, neu’r goleuadau hynny sy’n gwibio heibio wrth sefyll ar drên.

Wrth gloi, gallaf ddweud yn onest i mi fwynhau fy noson yn y theatr yng nghwmni cast Fala’ Surion.  Ac eto, am ryw reswm, ni chefais fy argyhoeddi’n llwyr gan y cynhyrchiad yn ei gyfanrwydd.  Peidiwch â gofyn imi pam, oherwydd dwi’m yn rhy siŵr pam yn union fy hun!  Dwi’n meddwl i mi deimlo ar brydiau fod llinyn storïol rhai darnau ychydig yn wan, neu’n annelwig – ond wedi dweud hynny, dwi’n gwybod petawn i’n mynd ati i ddarllen y gyfrol wreiddiol o straeon y byddwn i’n canfod gwir ddyfnder i stori a llais pob cymeriad yn ddi-os.  Gall hyn ond olygu un peth – bydd yn rhaid i mi gael gafael ar gopi o Fresh Apples, ac ymdrochi eto ym myd sur-felys ieuenctid Fala’ Surion.

Lluniau gan Keith Morris

Mae Branwen yn gyn-fyfyrwraig yn yr Adran Gymraeg, Aberystwyth.  Mae bellach yn gweithio fel Pennaeth Marchnata gyda’r Lolfa.

Cynhaliwyd cwis dan arweiniad Dewi Huw Owen, Cadeirydd Pwyllgor Apêl Tyddewi, yng Nghaffi Oriel y Parc, Tyddewi ar y 14eg o Ionawr eleni er mwyn codi arian at Eisteddfod yr Urdd Sir Benfro, 2013.

Cwis cyhoeddus a fyddai’n addas ar gyfer cymuned leol Penrhyn Dewi ac aelodau o’r Clonc Mawr, grŵp sgwrsio a cherdded Cymraeg i ddysgwyr o bob lefel yn Sir Benfro ydoedd. Trefnydd y Clonc Mawr yw Dewi Rhys-Jones, Tiwtor Drefnydd Cymraeg i Oedolion yn Sir Benfro gyda Chanolfan Cymraeg i Oedolion De-Orllewin Cymru.

Meddai Huw, ‘Croesawyd siaradwyr Cymraeg o bob oedran ac o bob lefel i’r cwis, daeth a siaradwyr iaith gyntaf a dysgwyr ynghyd yn y Penrhyn, a chredaf i bawb gael hwyl yn ateb fy nghwestiynau amrywiol, ar Sir Benfro, chwaraeon, hanes, paentio a chelfyddyd gain, ar ffilm a theledu, a llawer mwy.  Roedd ganddynt hefyd ddiddordeb mawr yn y cylchgrawn bywiog a elwid Tu Chwith, ac roedd llawer yn awyddus i’w ddarllen, i’w astudio, ac i’w fwynhau.’

Llwyddwyd i godi dros £100 yn ystod y noson i’r Urdd a bu i dri enillydd lwcus y cwis dderbyn tanysgrifiad blwyddyn i Tu Chwith.  Yn ogystal, gwerthwyd wyth copi o’r cylchgrawn ar y noson.

Dymuna Tu Chwith ddiolch o galon i Huw am ei waith caled ar ein rhan.

Gynhyrchwyr cwmnïau annibynnol S4C, talwch sylw a chymerwch gyngor gan y Theatr Genedlaethol er mwyn dysgu beth yw safon.  Wedi i sawl rhaglen wael gael ei darlledu gan S4C yn ddiweddar, ac rydw i’n prysuro i ddweud bod lle i ganmol ambell gyfres yn fawr, mae’n braf gwybod bod lle o hyd i droi at y theatr yng Nghymru os am adloniant o’r radd flaenaf.

Deffro’r Gwanwyn oedd prosiect diweddaraf y Theatr Genedlaethol, a bu ar daith yn ystod mis Tachwedd a Rhagfyr 2011.  Bu’r sioe ar daith unwaith yn barod, rhwng mis Mawrth a mis Ebrill 2011, ac yn dilyn ymateb hynod galonogol gyda neuaddau dan eu sang, roedd galw am i’r sioe ddychwelyd.  Sioe gerdd roc yw hon â chast o dri ar ddeg, sy’n addasiad o ddrama Almaeneg Frank Wedekind o’r un enw, Frühlings Erwachen, a gyfansoddwyd rhwng 1890 ac 1891.  Troswyd y ddrama yn sioe gerdd Saesneg ac fe’i llwyfannwyd ar Broadway yn 2006, gyda Lea Michelle, un o wynebau cyfarwydd y rhaglen deledu boblogaidd Glee, yn chwarae rhan un o’r prif gymeriadau.  Yn sgil llwyddiant ysgubol yn Efrog Newydd, daeth y sioe i’r West End yn 2009, a bu dau Gymro yn rhan o gast gwreiddiol y cynhyrchiad hwnnw: Aneurin Barnard ac Iwan Rheon.

Cyfieithiad Dafydd James oedd cynhyrchiad y Theatr Genedlaethol, ac nid tasg hawdd oedd cyfieithu’r fath sioe.  Gyda dwy haen wahanol i’r naratif, roedd iaith y ddeialog yn adlewyrchu cyfnod Piwritanaidd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, sef adeg cyfansoddi’r ddrama wreiddiol, tra bo’r  caneuon yn perthyn yn nes i ddiwylliant roc a phop heddiw.  Cadwodd Dafydd James enwau Almaeneg  y cymeriadau sy’n ein hatgoffa’n gyson ymhle y lleolwyd y ddrama.  Sioe yw hon am grŵp o bobl ifainc yn cyrraedd eu glasoed, ac felly er iddynt gydymffurfio ar yr wyneb  gyda chymdeithas Biwritanaidd lem y cyfnod, mae’r caneuon yn rhoi cyfle iddynt fynegi’r dyheadau a’r teimladau na feiddient eu trafod yn agored nac yn gyhoeddus.  Dyma sioe gerdd sy’n sicr yn gwthio ffiniau, hyd yn oed heddiw, gyda chymeriadau’r ddrama yn trafod rhyw, rhywioldeb a phob math o bynciau tabŵ:  pethau a anwybyddid  gan gymdeithas  y cyfnod dan sylw.  Gwelir hyn yn yr olygfa gyntaf wrth i gymeriad Wendla flino ei mam â’i holi diddiwedd am feichiogrwydd ei chwaer.  Gwrthoda’r fam drafod gyda’i merch sut mae cenhedlu plentyn, ac mae hi’n anniddig iawn ynghylch chwilfrydedd Wendla.  Cynrychiola Wendla chwilfrydedd y grŵp cyfan, ac mae’n amlwg o’r cychwyn cyntaf fod diffyg ymwybyddiaeth o faterion rhywiol gan y to ifainc.  Y chwilfrydedd hwn law yn llaw â diniweidrwydd plant yw thema ganolog y ddrama.

Wedi inni glywed am lwyddiant taith gyntaf y cynhyrchiad, roedd y ddwy ohonom yn awyddus iawn i gael blas ar yr hyn a oedd wedi hawlio cymaint o sylw a chanmoliaeth.  Felly aethom o Aberystwyth i Gaerfyrddin i weld y ddrama ddechrau Tachwedd.  Gallwn ddychmygu bod gweld cymaint o gynulleidfa wedi ymgasglu yn rhyddhad i’r cwmni, ac yn profi mai cam doeth oedd dechrau ar ail daith.  Wedi dweud hynny, nid oedd pob sedd wedi ei llenwi chwaith.  Yn syth ar ôl dod allan o neuadd Y Llwyfan yng Nghaerfyrddin, roeddem wedi penderfynu’n barod ein bod eisiau gweld y ddrama eto!  Ac felly y bu hi.  Do, fe aethom ni’r holl ffordd i’r Trallwng er mwyn gweld Deffro’r Gwanwyn am yr ail waith, ond siom garw oedd gweld bod neuadd Canolfan Hamdden y Fflach yno yn hanner gwag.

Roedd hi’n drueni gweld bod cymaint wedi colli’r cyfle i weld cynhyrchiad a oedd o’r un safon â’r hyn a geir yn y West End yn Llundain; yn enwedig o ystyried bod nifer wedi methu â chael tocynnau yng Nghaerdydd gan fod y sioe mor boblogaidd.  Mae perygl y bydd y niferoedd prin yn golygu y bydd y Theatr Genedlaethol yn cadw draw o’r ardaloedd hynny ar y ffin yr ystyrir eu bod yn fwy ‘Seisnig’ yn y dyfodol.  Efallai nad oes cynulleidfa i’w denu yn yr ardaloedd hyn neu efallai y dylid gofyn y cwestiwn: pwy sy’n gyfrifol am farchnata a hyrwyddo digwyddiadau o’r fath?  Byddai hi wedi bod yn werth cynnig tocynnau am ddim i ddisgyblion chweched dosbarth yr ysgolion cyfagos, oherwydd ni fyddai’r cwmni wedi bod ar eu colled yn ariannol gan mai seddi gwag oedd yno fel arall.  Mae’n amlwg i’r sioe ddenu ambell un na fyddai wedi mynd i weld cynhyrchiad Cymraeg fel arfer ac i’r cast ifainc fod yn rhannol gyfrifol am hynny hefyd; ond gallai hon fod wedi bod yn sioe i gyflwyno cenhedlaeth ifainc i’r theatr Gymraeg gyfoes.

Ni lwyfannwyd y cynhyrchiad hwn mewn theatrau confensiynol, ac wrth sylwi ar y llwyfan gwth oedd yn torri drwy’r gynulleidfa, roedd modd deall pam.  Dyma ddewis mentrus o ran llwyfan, ac un a oedd yn gofyn am gyfarwyddo crefftus a gofalus.  Wedi dweud hynny, llwyddodd yr actorion i ystyrieda chydnabod presenoldeb y gynulleidfa ar bob tu yn benigamp.  Roedd y defnydd o’r set hefyd yn anturus ac yn hyblyg iawn: newidiodd o fod yn ystafell ddosbarth i fod yn llannerch mewn coedwig, o fod yn ystafell mewn tŷ i fod yn fynwent.  Agorwyd rhan ar lawr y llwyfan i fod yn fedd, ac fe godwyd rhan arall er mwyn creu math o ogof oedd yn ein cyfeirio at fywyd y tu hwnt i farwolaeth.  Doedd dim newid mawr yn y set ynddi ei hun ac yn aml fe ddefnyddiwyd cyrff yr actorion i gyfleu lleoliad; buont yn goed, yn rhan o eglwys ac yn feddau mewn mynwent.

Gydag wyth o’r cast wedi eu hyfforddi’n actorion yn Llundain, roedd ein disgwyliadau’n uchel, ac ni chawsom ein siomi.  Roedd perfformiad y cast fel ensemble yn gryf, ond roedd ambell un yn serennu yn eu plith.  Aled Pedrick oedd yn chwarae rhan Melchior, un o’r prif gymeriadau, a llwyddodd i gyfleu angerdd y geiriau yn berffaith.  Roedd cymeriadu Iddon Jones fel Moritz hefyd yn bwerus, ac roedd yntau’n canu’n bwrpasol gyda chraster amrwd oedd yn addas ar gyfer y cymeriad.  Cafwyd perfformiad addawol arall gan Sion Ifan, sef Georg; ac iddo ef y perthyn yr egni a’r brwdfrydedd mwyaf.  Ni chafodd y merched gymaint o gyfle i ddangos eu doniau unigol, ond roedd perfformiad Zoë George (a actiai rhan Martha) yn drawiadol iawn yn yr olygfa a ddarluniai drais yn y cartref.  Enw newydd arall oedd Ceri Lloyd, a chwaraeai un o’r prif gymeriadau, Wendla, ac roedd hithau’n llwyddo i’n swyno gyda’i llais.

Dau actor oedd yn cyflwyno holl gymeriadau’r oedolion yn y ddrama: Victoria Pugh, sy’n gweithio’n gyson gyda chynyrchiadau Theatr Clwyd, a Dyfed Thomas a ymddangosodd yn y gyfres deledu, Sombreros, ar S4C.  Nid tasg hawdd oedd ceisio portreadu dros ddeg o gymeriadau rhyngddynt, ac yn anffodus tueddai’r cymeriadau i ymdoddi i’w gilydd gan mor debyg yr oeddent.  Wrth gwrs, gallai hyn fod yn beth bwriadol ac mai’r nod oedd cyflwyno delwedd ystrydebol o oedolion y cyfnod mewn cymdeithas gyfyng a chul, er mwyn ei gyfrebynnu â bywiogrwydd a chwilfrydedd y bobl ifainc.

Trafodwyd pynciau dwys yn y ddrama hon: hunanladdiad, erthyliad, rhywioldeb a diffyg addysg ryw.  Er mai plant, mewn gwirionedd, oedd y rhan fwyaf o’r cymeriadau, nid sioe i blant mo hon!  Gyda golygfeydd rhywiol ac iaith gref, byddai wedi bod yn syniad rhoi rhybudd o flaen llaw neu gyflwyno cyfyngiad oedran.  Lledodd llygaid ambell blentyn wrth weld Melchior a Wendla yn caru’n angerddol ar ganol y llwyfan a chafwyd ebychiadau o syndod gan wragedd hŷn a eisteddai yn un o’r rhesi blaen pan ddechreuodd Aled Pedrick ganu ‘Dwi’n F****d’!

Dyma sioe gerdd sy’n sicr yn dod â diwedd cyfnod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn fyw heddiw ac mae hi’n cydio’n dynn yn ei chynulleidfa am ddwy awr dda.  Er ei bod yn trafod pynciau llosg y cyfnod, nid yw’r tabŵs hyn yn bynciau trafod amlwg i ni’r Cymry heddiw mewn gwirionedd.  Mae modd gweld y sioe hon fel un sy’n ceisio chwalu’r ffiniau parchus sy’n bodoli yn y gymdeithas Gymraeg, ac annog trafodaeth agored ar bynciau pwysig a all godi cywilydd neu beri chwithdod.  Dyma lwyddiant arall i’r Theatr Genedlaethol, ac i Arwel Gruffydd fel cyfarwyddwr artistig newydd. Llwyddodd y cynhyrchiad a’r cymeriadau i ennyn gwên o gydymdeimlad bob hyn a hyn ac ambell ddeigryn hefyd.

Manon Wynn Davies, myfyrwraig MPhil, Adran y Gymraeg, Aberystwyth

Angharad Thomas, myfyrwraig MA, Adran Daearyddiaeth, Aberystwyth

£9 am flwyddyn

Gallwch danysgrifio ar y wefan wrth glicio ar  y ddolen ‘Tanysgrifio’ neu yrru siec i’r cyfeiriad canlynol:  Tu Chwith, Pen-y-Berth, Ffordd Gwenllian, Nefyn, Pwllheli, Gwynedd. LL53 6ND gan nodi eich enw a’ch cyfeiriad.

Am fwy o wybodaeth: tuchwith@googlemail.com

Cicio’n sodlau oeddwn i rywle yng nghyffiniau Riverside – yn teimlo piti dros fy hun, ‘swni’n bod yn onest. Ro’n i newydd symud o Lanuwchllyn i Gaerdydd, a’m cyd-letywyr wedi mynd i galifantio dros y penwythnos – a ‘ngadael i ymgyfarwyddo â’r ddinas fudr drwy fynd ar goll yn llwyr.

Chwilio am adre o’n i yn yr afon mae’n debyg, ond dydi’r Taf ddim yn cymharu â’r Ddyfrdwy. Mi arnofiodd colomen farw heibio ar wyneb llonydd y dwr – a pe bawn i’n fardd, mae’n siwr y byddwn i wedi cymryd hynny fel symbolaeth.

Wrth ymlwybro rhwng y coed a’r cachu ci, mi deimlais fy ffroenau yn llenwi ag arogl pupur du cryf. Cosodd y blew bach yn fy nhrwyn, anadlais yn ddwfn, a thisian yn aflafar nes bod ei adlais yn bownsio oddi ar Stadiwm y Mileniwm. Agorais fy llygaid a neidio mewn braw. O’m blaen, lle na fu corrach mewn het gogydd eiliad ynghynt – y safai corrach mewn het gogydd. Roedd ganddo un o’r potiau pupur enfawr rheiny – fel pot pupur cawr, a hwnnw bron yn dalach na’r gwr bychan hwn. Mae’n rhaid i mi gyfaddef fy mod wedi chwerthin yn uchel (o ran traw a swn) am ei ben. Peidiwch â fy nghamddeall – dydw i ddim fel rheol yn chwerthin ar gorachod, ond dyna ni.

“Pupur du?” holodd y corrach mewn llais anghyffredin o ddwfn, cyn troi a cherdded tuag at y tai gerllaw.

‘Dwi’n licio pupur du, ond ddim ar ei ben ei hun.

“Ydech chi’n coginio rhywbeth?” atebais yn obeithiol, wedi sylwi ‘mod i erbyn hyn yn llwglyd iawn, a heb fwyta tamaid ers fy nhost Marmite beunyddiol yn Llanuwchllyn ben bore, cyn symud i fyw. Ymlwybrais ar ôl y corrach, a thybiais i mi ei glywed yn mwmian rhywbeth am beidio ei alw yn ‘chi’.

Fe’i dilynais drwy ddrws coch – sy’n od gan mai dyna liw ein drws adref, ac er nad ydw i’n berson gor-deimladwy mi achosodd hynny ychydig o hiraeth. Ond lleddfwyd hynny’n ddigon buan gan i’m harchwaeth ddileu pob synnwyr arall wrth i arogl bwyd hyfryd lenwi fy ffroenau. Mewn stafell fechan dywyll, wedi ei goleuo gan oleuadau tylwyth teg, a chanhwyllau dychryn cacwn, yr oedd cynulliad o bobl o bob oed, maint, hîl a thras yn eistedd o amgylch gwledd. Nid te parti mohono – byddai hynny wedi bod yn rhy debyg i stori Alice in Wonderland. Ond yn hytrach, roedd yno lasagnes, sbageti bolognese, risottos, pysgod, pizzas, ac Orangina mewn poteli gwydr.

Eisteddais, a dilyn esiampl fy nghyfeillion newydd, a stwffio pob math o seigiau hyfryd i ‘ngheg, a drachtio o’r poteli Orangina fel petai ‘nhafod i wedi troi’n lwmp o halen. A chyn pen dim roeddwn i’n llawn, ac yn ymlacio fesul eiliad – cymaint felly nes i mi sylwi ar y tro cyntaf ar yr hen ddyn bach Asiaidd yn eistedd yn y gornel yn chwarae’r sitar. Roedd y nodau’n beryglus o hudolus, nes i mi ystyried a oedd yn ceisio bwrw rhywfath o swyn arnom gan ein bod oll bellach mor farwol o lonydd.

Ond swrth neu beidio, cychwynnodd yr ymddiddan – a phawb mewn tymer dda oherwydd y bwyd, a chwerthin yn adleisio drwy’r ty. Roedd pob unigolyn o amgylch y bwrdd yn aelodau newydd o’r gymdeithas. Ambell un o Ddwyrain Ewrop, un o Affrica, dau o Loegr, un o Abertawe.

Roedd gan Mulogo stori ddifyr am ei ymweliad â’r Sw yn Uganda pan oedd yn blentyn. Fe welodd o bengwin am y tro cyntaf, a heb feddwl dim, mi herwgipiodd y pengwin bach â’i guddio yn ei fag. Yn hwyrach yn y dydd, mi agorodd ei fag, ac roedd y pengwin wedi bwyta ei frechdanau!

Wrthi’n chwerthin yn meddwl am y pengwin llwglyd oeddwn i pan neidiodd y corrach mewn het gogydd o’r gegin a’i bot bupur yn ei ddwylaw uwch ei ben fel cleddyf.

“AHAAAAA” gwaeddodd yn fygythiol.

Yna’n ddirybudd, neidiodd yr hen wr yn y gornel i’r awyr – a chwifio’i sitar o amgylch ei ben fel lasw.

“AHAAAA!” gwaeddodd yntau’n gas.

Ac fel rhes o ddominos, fe neidiodd Agnieszka, Jakub, Kamil, Mulogo, Dave, Steve, a Bryn ar eu traed gan afael yn y peth agosaf atynt i’w ddefnyddio fel arf – fforc, baguette, potel Orangina wag. Roeddwn i wedi fy amgylchynu – a phawb yn chwifio eu harfau i’m cyfeiriad, ac yn gweiddi “AHAAAA!” fel môr ladron.

Roedd yr awyrgylch wedi newid, fel storm sydyn.

“Lladrad arfog yw hwn!” meddai’r corrach-gogydd. “Gwagia dy bocedi!”

Mi wagiais fy mhocedi yn drist, a’r unig bethau oedd gen i oedd £1.52 a hen restr siopa.

“Ai dyma oedd eich cynllun o’r cychwyn cyntaf?” gofynnais yn ddagreuol. Edrychais i fyw llygaid pob un o’m ffrindiau newydd, ond ildiodd neb. Roeddent wedi newid, a phob chwerthiniad a charedigrwydd wedi diflannu o’u hwynebau. Anodd credu fy mod wedi llyncu’r stori bengwin. Celwydd oedd y cyfan. Cerddais yn benisel tuag at y drws coch, a chredaf i mi glywed llais dwfn o’m hôl yn dweud wrthyf am beidio ei alw yn ‘chi’.

Rydym ar hyn o bryd yn ystyried dyfodol y cylchgrawn ac yn ymchwilio i ddulliau eraill o gyhoeddi a rhoi llwyfan i waith gan bobl ifainc.  Byddwn yn cyhoeddi’r rhifyn nesaf, Gwreiddiau, ym mis Mawrth 2012.

Y GOLYGYDDION

Elin Angharad Owen, Aberystwyth

Dr Rhiannon Marks, Caerdydd

Dyma restr llawn o’r cynnwys yn gronolegol:

Golygyddol:  Osian Rhys Jones

Toriadau (cerdd) – Eurig Salisbury

Cysgodion (cerdd) – Casia Wiliam

Craduriaid y Cyrion (casgliad o lên meicro) – Gwilym Dwyfor

Lle bo iaith, bydd cymdeithas (cerdd)- Gruffudd Antur

Adain Avion – Marc Rees

Ei darganfod mewn odlau (celf) – Carwyn Evans

Capel Garmon – Eryl Prys Jones

Merch sy’n ysmygu… (cerdd) – Guto Dafydd

Llythyr o Ganada – Gareth Jones

J’accepte (cerdd) – Sion Pennar ac Elizabeth L’Eveillé

Riverside – Leusa Fflur Llewelyn

Golwg ar Gymdeithas – Dewi Huw Owen

‘Ymddiddan y Corff a’r Enaid Meddwl’ – Rhiannon Marks

Y Dafarn – Anni Llŷn

Cymdeithas Gynaliadwy – Gwenith Hughes

Gwydr, Golau, Gofod (Celf) – Rhian Haf

Defnyddio cerddoriaeth i ddod â chymunedau ynghyd (erthygl) – Esyllt Williams

Pornograffi – Cai Dyfan a Ciron Gruffydd

Gwylanod (cerdd) – Marged Parry

Arbrawf mewn cymdeithas – Dyfrig Lewis Smith

Cymdeithas – Menna Machreth

Mae’n bleser gan Llenyddiaeth Cymru gyhoeddi bod Gŵyl Gynganeddu Tŷ Newydd yn ei hôl eto eleni.  Ar benwythnos olaf Tachwedd (26-27) 2011, bydd digwyddiadau dirifedi ar gyfer beirdd, pobl ifainc, dysgwyr, a phawb sy’n ymddiddori mewn barddoniaeth a chlec y gynghanedd.

Ymysg digwyddiadau’r penwythnos, bydd gweithdai cynganeddu amrywiol fore Sadwrn yn Nhŷ Newydd, yn cynnwys sesiwn blas ar y gynghanedd i ddysgwyr y Gymraeg, a gweithdy ar sut i drydar eich canu caeth ar Twitter.

Brynhawn Sadwrn 26 Tachwedd, yn Amgueddfa Lloyd George, bydd yr Athro Gwyn Thomas yn cyflwyno darlith ar fywyd a gwaith brenin y gynghanedd, Dafydd ap Gwilym. Yna bydd Myrddin ap Dafydd yn cynnal sesiwn holi gyda phrifardd Eisteddfod Wrecsam 2011, Rhys Iorwerth. Bydd hefyd darlith hynod o arbennig yn trafod baled fawreddog o Hwngari a ysgrifennwyd dwy ganrif yn ôl am feirdd Cymru’n cael eu herlyn gan Edward I. Twm Morys, László Irinyi (o’r Hwngari) a John Asquith fydd yn trafod y pwnc mewn tair iaith.

Un o uchafbwyntiau’r ŵyl heb os bydd yr ymryson yng Nghwesty’r Marine yng Nghricieth nos Sadwrn, gyda deuddeg o’n beirdd gorau yn mynd benben mewn brwydr am y ffon, a theitl Pencerdd Tŷ Newydd.

Dywedodd Lleucu Siencyn, Prif Weithredwr Llenyddiaeth Cymru: “Bydd pawb – boed yn gynganeddwyr neu’n ddilynwyr y grefft – yn sicr o fwynhau’r penwythnos hwn yn ysblander Tŷ Newydd. Mae yna gyffro yn y sin farddol yng Nghymru ar hyn o bryd, ac mae Gŵyl Gynganeddu Tŷ Newydd yn adlewyrchu’r bwrlwm hwn.”

Ewch i wefan Tŷ Newydd i weld yr amserlen lawn o sesiynau, darlithoedd, gweithdai ac adloniant gyda’r nos: www.tynewydd.org.  Am ragor o wybodaeth, cysylltwch â tynewydd@llenyddiaethcymru.org / 01766 522 811.

Mae tocynnau’r Ŵyl, gyda gostyngiad hael i fyfyrwyr, ar werth yn Nhŷ Newydd ac mae modd eu prynu o flaen llaw drwy ffonio 01766 522 811.  Ac eithrio’r ddarlith mewn tair iaith, cynhelir yr Ŵyl trwy gyfrwng y Gymraeg yn unig.

Cefnogir yr ŵyl gan Golwg 360 a Chyngor Gwynedd.

Am fwy o wybodaeth neu luniau cysylltwch â:

Llenyddiaeth Cymru,
Prif Weithredwr: Lleucu Siencyn,
Tŷ Newydd,
Llanystumdwy,
Cricieth,
LL52 0LW

01766 522 811/ tynewydd@llenyddiaethcymru.org

www.llenyddiaethcymru.org / www.tynewydd.org

@LlenCymru (twitter)