Rhagolygiad

Bydd y gyfres hir-ddisgwyliedig Pen Talar yn ymddangos ar ffurf naw pennod gan ddechrau ar Fedi’r 12fed ar S4C. Hir ddisgwyliedig am sawl rheswm ond yn bennaf oherwydd does dim byd yn mynd i gyffroi cynulleidfa S4C yn fwy na drama dda sy’n mynd i’r afael â hanes y mudiad cenedlaethol yn ystod yr hanner canrif diwethaf: fersiwn Cymru o ‘Our Friends from the North’. Drama yw rhagoriaeth S4C felly ni allai’r amseru fod yn well ar gyfer drama a allai ail-danio boliau’r gynulleidfa dros y sianel. Gallai’r ddrama hon grisialu popeth yr hoffai sylfaenwyr y sianel Gymraeg fod wedi breuddwydio amdano yn y lle cyntaf: cyfryngau creadigol sy’n codi cwestiynau ac adlewyrchu pwy ydym ni. A phwy all dynnu eu llygaid oddi ar olwg ac actio ysblennydd Richard Harrington a Ryland Teifi!

‘Nid diffinio rydym ni’n ei wneud, ond dehongli’ meddai Ed Thomas, cyd-awdur Sion Eirian, mewn dangosiad o’r bennod gyntaf yr wythnos ddiwethaf. Bydd eu dehongliad nhw o hanes y mudiad cenedlaethol yn wahanol fel y mae’n wahanol i bob unigolyn, heb amheuaeth. Y gobeith felly yw y bydd trafodaeth gwirioneddol yn tyfu wrth i’r gyfres fynd rhagddi – am y tir canol yn y dehongliadau, am y gwahaniaethau, y llwyddiannau a’r methiannau, am daith y gwerthoedd gwreiddiol i’r cwestiwn beth ydyn nhw heddiw. Taith unigolion yn ymyrryd â thynged cenedl a’r genedl honno’n ymyrryd ag unigolion yw addewid y gyfres, a dywed S4C ar eu gwefan: ‘yn stori am baradwys coll, i eraill, stori o obaith am baradwys wedi ei adennill. Yn sicr, mae hon yn ddrama daer, gref a fydd yn ysgogi atgofion a breuddwydion cenedl gyfan.’

Drama am gyfeillgarwch dau ffrind Defi a Doug yw Pen Talar, dau sy’n penderfynu body n ‘blood brothers’ ar ôl tystio i ddigwyddiadau erchyll yn eu pentref yn Sir Gaerfyrddin. Mae’r actorion ifanc (Samuel Davies a Daniel Leyshon) yn y bennod gyntaf o safon aruthrol ac yn argyhoeddi ym mhob golygfa, gyda Doug yn gwneud jobyn arbennig o adlewyrchu ei Dad (Dafydd Hywel). Cewch eich taro gan naws y pentref a’r cyfnod ond nid oes unrhyw beth sentimental am y ffilmio; efallai mai nostalgia fydd yn taro rhai ond naws y pentref a’r rhyddid y goedwig a’r wlad o’u cwmpas sy’n galluogi’r sefyllfa a’r lleoliad i fod yn bersonol i bawb, does dim gwahaniaeth ym mha bynnag gyfnod y’ch magwyd.

Mab i athro ysgol yw Defi, teulu dosbarth canol diwylliedig ac ymrwymedig i Blaid Cymru, tra bod Doug yn fab i lowr a chefnogwr o’r Blaid Lafur. Beirniadaeth deg fyddai dweud fod y cefndiroedd yma’n ystrydebol ar y lleiaf ac yn groes i brofiad nifer, ond mae’n rhoi blas ar beth allai fod yn drafodaeth ddifyr am y berthynas rhwng y mudiad cenedlaethol a sosialaeth yn ystod y gyfres o bosib? Mewn darlith yn yr Eisteddfod, roedd Daniel Williams o Brifysgol Abertawe yn trafod creadoau Aneirin Bevan a Paul Robeson gan ddod i’r casgliad nad oes modd asio’r sosialaeth a hunaniaeth yn llwyddiannus. Bydd y gyfres hefyd yn cynnig dehongliad a gwahodd trafodaeth mae’n debyg ar gyflwr ein cymunedau wrth i bobl ifanc symud i ffwrdd. Hefyd, roedd yn ddiddorol nodi y portread o Gristnogaeth yn y bennod gyntaf wrth i un o’r aelodau gwyno wrth dad Defi nad oedd digon o drafod ynghylch eneidiau yn yr Ysgol Sul bellach ond trafod creisis taflegrau Ciwba. I’r sawl sy’n ymddiddori yn hanes diweddar Cristnogaeth yng Nghymru mae hyn yn arwyddo y rhwyg mawr rhwng rhyddfrydiaeth a Christnogaeth efengylaidd yn y chwedegau. Mae’r cymeriad hwn yn gyfrifol am weithred ofnadwy sydd yn pwysleisio rhagrith, ond mae’r syniad o rhagrith crefyddol mor dreuliedig erbyn hyn fel ei fod braidd yn ddisgwyliedig. Llawer gwell byddai ymestyn y cymeriad a’r tyndra rhwng safbwyntiau gwahanol, ond byddai angen drama arall i wneud hynny!

Yn ystod yr wythnosau nesaf y bwriad yw fod adolygiad o bob pennod ar wefan Tu Chwith, ac mae croeso i chi ymateb er mwyn cael trafodaeth am y cymeriadau a’r materion sy’n codi yn eu bywydau. Yn y cyfamser, edrychwn ymlaen at un dehongliad o hanes Cymru yn deugain mlynedd diwethaf drwy lygaid cymeriadau a’r pethau a ddaw i’w rhan.

Cofiwch wylio’r bennod gyntaf ar Fedi 12fed ac ewch i wefan S4C nawr i wylio’r rhagflas fydd yn sicr o yrru ias drwyddoch!

http://www.s4c.co.uk/pentalar/

Cafwyd set gan Mr Huw, darlleniadau o’r gyfrol newydd ‘Croesi Ffiniau‘ a gêm i’r gynulleidfa, sef sgwennu geiriau am yr ŵyl i alaw gan Mr Huw.

Dyma rai o’r uchafbwyntiau a ffilmiwyd:

Mr Huw a chaneuon newydd o’i albwm arfaethedig, Creaduriaed Od.

Ciron Gruffydd yn darllen darn o’i gyfraniad ef i rifyn ‘Croesi Ffiniau’ sef darn wedi ei ddylanwadu gan Biji genre o China (un o ddarnau comisiwn rhifyn ‘Croesi Ffiniau’ sef ysgrifennu darn mewn genre/ffurf o wlad arall).

Anni Llŷn yn darllen darn o’u hysgrif am lenorion sy’n croesi ffiniau llenyddiaeth.

The Beach
National Theatre for Wales
Prestatyn
27ain mis Awst 2010

Nid oedd gennyf syniad beth i’w ddisgwyl yng nghynyrchiad diweddaraf y National Theatre Wales a ddisgrifwyd fel ‘outdoor gaming on the beach at Prestatyn.’ Roedd y gorchymyn ‘come and join us’ hefyd yn awgrymu rhyw elfen o weithred gan y gynulleidfa, ac fel un sydd yn mwynhau ymlacio mewn cadair foethus yn y theatr i fwynhau’r arlwy ar y llwyfan, nid oeddwn yn siŵr a oedd cymryd rhan mewn rhyw syrcas awyr-agored yn mynd i fod at fy nant. O ddeall fod y gynulleidfa’n rhan o’r perfformiad byw, roeddwn felly’n teimlo’n nerfus fel aelod o’r cast! Roedd y gair ‘gemau’ hefyd yn awgrymu mai adloniant ysgafn heb unrhyw ystyr yn perthyn iddo a oedd yn fy nisgwyl. Ond fe’m siomwyd ar yr ochr orau.

Ni allem ddymuno am dywydd gwell, a’r noson o hirddydd haf yn ychwanegu at yr awyrgylch. Dechreuai’r perfformiad cyn gynted ag y camodd pob un ohonom ar y traeth, gan wynebu set effeithiol o chwech o beintiadau a darnau plastig ar y tywod. Fe’n croesawyd gan Charlie a TJ, dau fywiog a oedd yn erfyn am ein cymorth i adfywio’r dref unwaith eto. Wedi i bawb gerdded o amgylch y darluniau o olygfeydd o’r dref, eisteddodd pob un ohonom o dan gynfas enfawr er mwyn dod i adnabod ein gilydd yn well.

Fodd bynnag, erbyn i ni weld golau dydd unwaith eto, roedd y darnau neu’r ‘elements’ wedi diflannu, a dyma ddechrau ar antur gyffrous i gasglu’r elfennau coll a’u dychwelyd i’w priod le. Mewn timau, cawsom gymryd rhan mewn cyfres o gemau amrywiol a fyddai’n ein gwobrwyo â’r darnau coll, a’n galluogi i gwblhau’r golygfeydd a gwneud y dref yn gyflawn unwaith eto.

Rhyw fath o ‘charades’ oedd y gêm gyntaf, ble roedd rhaid i ni gyfleu brawddeg i weddill y tîm, gan gyfathrebu heb siarad gan fod ‘casŵ’ yn ein cegau, gan chwarae’n glyfar iawn â’r ystyr ddyfnach o fynegi’r gwahaniaeth ieithyddol yn y dref. Cawsom gyfarfod â gwyddonydd wedi colli ei feddwl yn yr ail dasg, actor gwych a oedd yn ein herio i gludo pypedau plastig mewn car cebl o un ochr i’r llall yn ôl rheolau caeth ei ddyfais. Cawsom ein gwlychu’n socian gan y drydedd gêm, ble roedd dyn dieflig wedi dwyn y dŵr o’r môr, a ninnau’n ceisio ail-lenwi’r tanciau gyda phibell ddŵr er mwyn cadw’r pysgod yn fyw. Tasg arall oedd diddanu un o’r byd adloniant drwy ddawnsio a gwneud ymarfer corff mewn rhes, cyn mynd ymlaen at hen wraig a wnai i ni wrando ar straeon amrywiol am Brestatyn a’u gosod gyda’r dyddiad cywir. Cefais dipyn o ymarfer corff yn y gêm olaf drwy gario llefrith a oedd wedi ei odro i’r parlwr gan ddefnyddio matiau o dan draed i’w cludo o un ochr i’r llall!

Casglwyd yr elfennau gan ein tîm a’u gosod ar ddarlun y farchnad, yn cynnwys pêl, ffair, sinema a hwylbren, a chawsom drydydd yn ein hymgyrch i weddnewid Prestatyn drwy ddisgrifio ein gweledigaeth! Roedd yn ddiweddglo perffaith i’r noson wrth i’r haul fachlud dros y bae, a ninnau wedi ymlâdd! Daeth un dyn ataf ynghanol yr antur i ddweud fod hen ddynes yn ceisio dwyn yr elfennau a oedd wedi eu casglu yn barod, sy’n brawf o awyrgylch y perfformiad yn achosi i ni gymryd yr orchwyl o ddifrif!

Roedd yr arbrawf o ddileu’r ffin rhwng yr actorion a’r gynulleidfa yn hynod o ddifyr, ac er ei fod yn her i’r meddwl, roedd yn werth mentro i gymryd rhan. Roedd y syniad, y set a’r actorion yn hynod o gredadwy, a’r ffaith fod pob perfformiad yn unigryw yn ychwanegu at eu dyfeisgarwch. Gwnaed ymchwil lleol trylwyr i’r dref, gan adlewyrchu ei hagweddau amrywiol a chyfleu ystyr ddyfnach drwy gyfrwng y gemau ysgafn. I mi, cyflawnodd wir bwrpas y Theatr Genedlaethol – cyfleu darlun o’r lleol er mwyn dod i adnabod un rhan o’n cenedl yn well.

Prynwch yn eich siop leol neu tanysgrifiwch (cynnig arbennig am wythnos yr Eisteddfod)

Ar faes yr Eisteddfod, gallwch ei brynu ar stonin y Cyngor Llyfrau, stondinau siopau Cymraeg neu stondin Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Y thema yw Croesi Ffiniau ac mae’r rhifyn wedi ei olygu gan Menna Machreth a ceri Elen.

Ymhlith yr uchafbwyntiau mae:
- ‘Monopoli’r Eisteddfod’ gan Rhodri Llŷr Evans – a yw’n sefydliad diwylliannol yn atal ein llenyddiaeth a’n awduron rhag datblygu?
- Clare Potter, bardd o’r Cymoedd, yn cyhoeddi yn Gymraeg am y tro cyntaf
- Stori fer am aliens ac ysgrif gan Chris Cope
- celf gan Manon a Awst a Benjamin Walther – artisitiaid sy’n arddangos yn yr Eisteddfod
- Genres o Tseina, Malaysia ac Ewrop yn ymddangos yn y Gymraeg am y tro cyntaf
- adfywio genres Cymraeg – y faled a ‘Gweledigaethau’ (fel Gweledigaethau’r Bardd Cwsc)
- erotica
- erthygl am chick-lit
- cartŵn y band newydd Planed Roc
- ‘Coron Ceri’ gan Eurig Salisbury
- Stori gan Dewi Huw Owen
- Cadwyn stori
- Sgwennu fel dyn neu menyw? Gruffudd Owen a Gwennan Evans

Cofiwch hefyd am Y Babell Wên Nos Fawrth Awst 3ydd yng Nglwb Rygbi Glyn Ebwy! Noson wedi ei noddi a’i chyd-drefnu gan Tu Chwith

Mae Tŷ Cyfieithu Cymru ac Oxfam Cymru yn cynnal her gyfieithu ac mae’r wobr yn gyfle gwych i unrhyw gyfieithydd llenyddol.

Yr her eleni ydi cyfieithu rhan o’r stori fer, La folie était venue avec la pluie gan yr awdur o Haiti Yanick Lahens o’r Ffrangeg gwreiddiol i’r Gymraeg neu’r Saesneg.

Mae’r darn i’w gyfiethu yn ogystal a dolen at y stori fer yn ei chyfanrwydd ar ein gwefan:

http://www.cyfnewidfalen.org/features.cfm?lan=w&switch=dsp&feature_id=280&featuretype=1

Dyddiad cau’r gystadleuaeth yw hanner nos ar yr 16eg o Orffennaf 2010 a’r beirniad yw Patrick McGuiness a Gareth Miles.

Y wobr yw comisiwn i gyfieithu’r stori fer yn ei chyfanrwydd, dwy noson yn Nhŷ Newydd – Tŷ Cyfieithu Cymru (i’w drefnu gyda Thŷ Newydd) a Ffon Farddol 2010.

Dylid anfon eich cynigion at Dr Sioned Puw Rowlands, sioned@cyfnewidfalen.org

neu

Her Gyfieithu 2010,

Cyfnewidfa Lên Cymru,

Sefydliad Mercator ar Gyfer Cyfryngau, Ieithoedd a Diwylliant,

Prifysgol Cymru Aberystwyth,

Campws Llanbadarn,

Aberystwyth,

Ceredigion,

SY23 3AS.

Cyhoeddir enw’r enillydd ar faes Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Gwent a Blaenau’r Cymoedd am 11:00yb, Ddydd Iau, 5 Awst 2010 ar stondin Prifysgol Aberystwyth.

Mae Tŷ Cyfieithu Cymru yn fenter ar y cyd rhwng Cyfnewidfa Lên Cymru a Thŷ Newydd, mewn cydweithrediad â Llenyddiaeth ar Draws Ffiniau, HALMA a’r Academi.

Am fwy o wybodaeth ewch i www.cyfnewidfalen.org

Yn benodol, dwi wedi bod yn meddwl am y gwahanol ffurfiau a genres sydd ganddom ni mewn llenyddiaeth. Wrth i awdur arbrofi â genre neu ffurf nad yw wedi arfer â hi, gall fod yn her sy’n ymestyn ei ddychymyg ac yn rhoi agwedd newydd i’w waith a’i feddylfryd. Dyma pam rwyf wedi mynd ati i herio awduron i ysgrifennu mewn ffurf sydd naill ai heb cael ei weld yn y Gymraeg o’r blaen neu yn hen ffurf/confensiwn Cymraeg sydd angen cael ei atgyfodi i’n hoes ni.

Dwi wedi cael blas arbennig yn dod ar draws ffurfiau o wledydd eraill a chomisiynu awduron i ddefnyddio’r ffurf, gan obeithio y gwelwn ni waith ffres a genre newydd yn gwneud ei ymddangosiad cyntaf yn y Gymraeg. Er enghraifft, ffurf o Tseina yw’r ‘biji‘ sy’n rhyw fath o lyfr nodiadau yn llawn dywediadau, straeon bach, hanes rhywbeth, dyfyniadau neu unrhyw beth mae’r awdur eisiau cyfeirio ato. Ffurf arall dwi’n edrych ymlaen i’w gweld yn y Gymraeg yw’r ‘Pantoum‘ o Malaysia sydd â nifer o linellau yn ailadrodd yn ystod y gerdd.

Yn ogystal, mae Ceri Elen yn cyd-olygu’r rhifyn hwn gyda fi felly dwi’n edrych ymlaen i weld y cynnyrch sy’n dod o’i chomisiynu hithau hefyd.

Dwi’n edrych ymlaen yn fawr iawn i weld ffrwyth gwaith yr awduron!

Mae amser i gyfrannu o hyd. Danfonwch eich cynnyrch at tuchwith@googlemail.com erbyn Gorffennaf 1af.

Cofiwch gallwch danysgrifio ar y wefan hon i gylchgrawn tu chwith i dderbyn y copi cyfredol drwy’r post a bod ymysg y cyntaf i dderbyn y rhifyn nesaf pan gaiff ei gyhoeddi! Tanysgrifiwch yma.

Menna Machreth

Mwy am y rhifyn nesaf: Croesi Ffiniau

Thema rhifyn nesaf tu chwith fydd ‘Croesi Ffiniau’. Mae amser o hyd i gyfrannu os dymunwch; y dyddiad cau yw Mehefin 30ain, 2010. Bydd y cylchgrawn yn cael ei gyhoeddi fis Awst.

Danfonwch eich cynnyrch at tuchwith@googlemail.com

Rwyf wedi comisiynu nifer o ddarnau sy’n chwarae â genre neu ffurf. Y gobaith yw bydd enghreifftiau yn y gyfrol o hen ffurfiau yn cael adfywiad mewn ffordd cyfoes neu ffurfiau a genres o wledydd eraill yn gwneud ymddangosiad yn y Gymraeg.

Beth yw haiku?

- cerdd tair llinell
- daw o Japan yn wreiddiol lle mae’n cael ei gofnodi fel llinell fertigol.
- mae’n cynnwys llinell fyr i ddechrau, yr ail yn linell hirach, a’r trydydd llinell yn fyr eto; mae rhai’n defnyddio 5 sill yn y llinell gyntaf, 7 sill yn yr ail, 5 sill yn y trydydd.
- Peidiwch defnyddio mwy na 17 sill yn yr haiku
- Mae Haiku fel arfer yn canolbwyntio ar fyd natur a bydd cyfeiriad at fyd natur.
- Bydd Haiku fel arfer yn cyfleu emosiwn ac yn disgrifio pethau/gwrthrychau gan ddefnyddio’r synhwyrau.
- Mae’n bosib fod dwy ran i haiku, efallai er mwyn cymharu neu gyferbynu.

Enghraifft:

Awdur o Gymru sydd wedi cyhoeddi dwy gyfrol o haikus yw Nigel Jenkins. Dyma enghraifft o’i waith:

the bunched daffs drool
as she grasps with both hands
her ninetieth spring

Beth yw senryu?

- mae senryu ychydig yn wahanol i haiku ond maen nhw dal yn fyrrach nag 17 sillaf ac yn dair llinell o hyd.
- Yn gyffredinol, mae senryu yn trafod y natur ddynol – perthnasau, gwaith, rhyfel. Datblygodd y senryu o’r haiku yn Japan yn ystod y 17eg ganrif (edo period).
- Mae senryu yn ffraeth ac nid yw’n cyfeirio at natur fel yr haiku.

Enghraifft:

When the night falls
the day starts to break
on the brothels

gan Yanagidaru shui (c. 1796) (dyfynnwyd yn McSweeneys)

After ten years, I wrote him: ‘Now?’
He returned the word,
One letter gone.

Gan Nicky Beer (McSweeneys)

Felly, pam na wnewch chi drio sgwennu un o’r penillion bach twt yma? Hyd yn oed os nag ydych chi wedi ysgrifennu o’r blaen, beth am geisio rhoi haiku neu senryu at ei gilydd?

Postiwch eich cynnyrch yn y blwch ‘sylwad’ islaw neu ar facebook, twitter neu ebostiwch tuchwith@googlemail.com Bydd yn dipyn o hwyl i weld cynnyrch pawb.

Efallai bydd eich gwaith yng nghylchgrawn tu chwith!

delwedd o ffilm Yael Bartana

Mae wedi bod yn wythnos fawr yng nghalendar celf gweledol Cymru yr wythnos yma, wrth i enillydd gwobr Artes Mundi gael ei gyhoeddi mewn seremoni yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd nos Iau 19eg Mai. Bellach yn ei bedwaredd flwyddyn, mae’r wobr yn amlwg yn aeddfedu ac, oherwydd y pynicau a drafodir yn y gwaith – materion dyngarol, mudo, perthyn, hanes, globaleiddio a’i ganlyniadau – mae’n barhaol berthnasol. Mae’r arddangosfa’n gyfle arbennig i weld gwaith artistiaid o ledled y byd – mwy na thebyg yn enwau anhysbys i ni – yn trafod materion dwys a herfeiddiol sydd eto’n debygol o fod yn ddieithr i ni. Trafferthion mudo y boblogaeth Twrcaidd o Fwlgaria, unrhyw un? Beth am hanes hen ffatri yn Nhaiwan?

Ond, cyfarwydd yw pwnc yr enillydd, Yael Bartana. Yn wreiddiol o’r Israel, trafoda Bartana hanes Palesteina a’r Iddewon. Yn ei ffilm, ‘Wall and Tower’, cawn ein cyflwyno i fudiad gwleidyddol yng Ngwlad Pŵyl sy’n galw ar Iddewon i ddychwelyd i’r wlad. Cawn ffeithiau am rifau dychrynllyd o Iddewon Pwylaidd a laddwyd ar orchymyn Hitler, ac anogir Iddewon Pwylaidd presennol i ail-boblogi’r gymdeithas Iddewig. Gwelir dynion a gwragedd o bob oedran yn cydweithio i adeiladu cartrefi o bren, yn gwenu a chanu wrth adeiladu eu hiwtopia newydd. Llawn gobaith chwyldro a ffreshni bywyd newydd yw’r broses adeiladu – ond cawn ambell i fflach sy’n taro’r gwyliwr braidd yn od; y sumbol newydd bygythiol a grewyd fel banner, y wal uchel iawn o gwmpas yr adeiladau sy’n ffin rhwng y gymdeithas newydd a’r byd y tu allan, a’r weiren bigog yn coroni’r cyfan. Try’r holl brofiad o wylio’n annifyr wrth i’r iwtopia droi’n ghetto, y wal a’r tŵr yn gysgod o wersyll-garchar – a’r Iddewon yn creu hyn eu hunain.

delwedd o ffilm Yael Bartana

Dyma’n union un o effeithau pwrpasol gwaith Bartana. Delia hi ag ail-greu sefyllfaoedd hanesyddol, a’i droi ar ei ben, yn ogystal a phropoganda gan ei droi yn erbyn ei hun. Gorfoda hyn i ni’r gynulleidfa gwestiynu yr hyn rydym yn ei weld – nid yn unig yn ei gwaith hi, ond ym mhopeth a welwn yn y cyfryngau. Perffaith felly yw prif gyfrwng yr arddangosfa, sef ffilm. Defnyddia Bartana gerddoriaeth a’r broses olygu i greu ei phropoganda ei hun, a rhaid dweud ei bod hi’n anodd dychmygu unrhyw gyfrwng arall yn cyfleu ei hamcan yn well.

Mae defnyddio ffilm wedi codi gwrychyn ers y gystadleuaeth gyntaf, ond yn bersonol, credaf ei fod yn ddull cyfoes iawn o gyfarthrebu syniadau, gan alluogi artistiaid i gyflwyno tystiolaeth heb sensro’r cyfryngau na’r llywodraeth (sy’n anffodus yn digwydd yn rhy aml mewn gwledydd comiwynyddol), ac yn caniatau rhwyddineb teithio. Efallai gellir disgrifio’r cyfrwng nid fel ffilm gelf, ond yn fwy o newyddiaduraeth aesthetig.

Beth yw perthnasedd yr arddangosfa a’r wobr yma i Gymru? Nid rhoi Cymru ar fap celf y byd yw unig fantais y gystadleuaeth. Dengys Artes Mundi artistiaid o bedwar ban byd yn chwilio am ffordd o ymateb ac o gyflwyno tystiolaeth am sefyllfaoedd cymdeithasol, gwleidyddol a hanesyddol sy’n effeithio eu bywydau a’u gwlad, a llawer yn delio â’r broblem o geisio mynegi eu hunain yng nghysgod cymydog pwerus a bygythiol. O ystyried cyflwr sigledig gwleidyddol ac economaidd Cymru, a’r chwilio parhaol i ffeindio llais cryf o fewn i’r byd celf, mae’n anodd meddwl am arddangosfa sy’n cynnig fwy o ysbrydoliaeth.

delwedd o ffilm Yael Bartana

Bu Pictiwrs yn chwilio am ffilmiau byr annibynnol i fynd ar DVD arbennig. Mae’r DVD hwnnw yn cael ei gyhoeddi â rhifyn 32 o tu chwith sydd ar werth nawr. Gallwch brynu’r cylchgrawn sydd â’r DVD ynddo yn eich siop Gymraeg leol neu oddi ar y wefan hon neu trwy danysgrifio i’r cylchgrawn.

Dyma’r ail DVD mae Pictiwrs a Tu Chwith wedi ei gyhoeddi. Diolch i Rondo am noddi’r DVD.

Llond Bol o Jeli

Dyma’r gyntaf o brosiectau animeiddio blynyddol Galeri Caernarfon.

Caiff pobol ifanc ag anghenion arbennig gyfle i gyd-weithio â cherddorion ac animeiddwyr proffesiynnol i greu ffilm animeiddiedg.

Egin

Cyfarwyddwr: Nerys Wyn Davies

Awdur: Karl Luke

Caiff Lewis blanhigyn bychan i’w dyfu fel rhan o’i ddosbarth gwyddoniaeth. Ond gyda Tad sy’n fwli, a phroblemau â cariad ei ffrind, gall Lewis wneud i fwy na’r planhigyn egino.

Yr Injan Odli

Cynhyrchwyd gan Gymdeithas y Rhyfeddod

Comisiwn gan yr Academi oedd Yr Injan Odli fel rhan o wŷl Llên y Lli. Gofynom i 24 bardd a llenorion i gyfleu mewn cwpled ystyr “Beth yw dychymyg”  iddyn nhw. Ar noson y perfformiad, roedd 24 cliced (trigger) ar y llawr, a gwahoddwyd y gynulleidfa i wasgu botymau ar hap, gan gyfuno’r cwpledi ar hap.

Y Neidiwr

Cynhyrchwyd gan Gymdeithas y Rhyfeddod

Casgliad ar gyfer Amgueddfa Cymru oedd prosiect llechi Cymdeithas y Rhyfeddod. Y bwriad oedd cyfleu y defnydd cyfoes sy’n cael ei wneud o ardaloedd y Chwareli yng Ngogledd Cymru. Mae Y Neidiwr yn ddarn o ffilm archif o berson yn gwneud naid feiddgar uwchben Chwarel Cors y Bryniau.

Datblygu hawlfraint Pete Telfer

Datblygu 2008

Cyfarwyddwr: Pete Telfer

Roeddwn i’n falch iawn pan ofynnodd Em’s Ankst i fi i ffilmio David Rupert Edwards a Pat Morgan yn dychwelyd i’r stiwdio yn Fflach yn Aberteifi. Hwn oedd y tro cyntaf i David fod unrhywle’n agos at feicroffôn mewn 13 mlynedd. Roedd yn fraint cael bod yno pan ddychwelodd Gwir Dywysog Cymru.

Eisteddodd Pat wrth y piano ac estynnodd David ddarn o bapur plygedig o’i boced. Roedd ysgrifen flêr ar ddwy ochr y cerpyn papur, y rhan fwyaf ohono wedi ei ddileu. Edrychai’r ddogfen werthfawr hon, oedd â phenillion ‘Cân y Mynach Modern’ arni, y farddoniaeth roedd David am ei ryddhau i’r byd ar ôl absenoldeb mor hir, fel petai wedi cael ei ddiosg a’i godi eto sawl gwaith.

Chwaraeodd Pat y piano a darllennodd Dave ei farddoniaeth. A dyna ni.

Roedd Dave yn barod i fynd ar ôl un take.

Roedd rhaid i mi ofyn iddyn nhw wneud un take arall fel fy mod yn gallu cael ychydig mwy o saethiadau. Fe gytunon nhw. Cefais ragor o saethiadau a’r take hwn a roddwyd ar y sengl. Does dim dybio, dim ychwanegu na dileu. Ddatblygu ar ei ffurf buraf yw hwn.

Diolch Pat a David am ddychwelyd unwaith yn rhagor, er dim ond am ennyd fechan, i’n hatgoffa bod Datblygu wedi torri’r mowld fel bod cerddoriaeth yn gallu bod yn rhydd. Diolch am eich gonestrwydd.

Methu Meddwl (She’s Got Spies)

Cynhyrchydd: Laura Nunez

Mae Methu Meddwl yn gân gan She’s Got Spies am benblethdod a theimlo ar goll heb gyn-gariad. Mae hi eisiau dianc rhag y teimladau, ond methu gwneud hynny yn unrhywle yn y byd. Cafodd y fideo ei recordio ym Milano, Yr Eidal ac Ogwr, Cymru a mae’n dilyn stori’r gân.

Y Fargen

Cyfarwyddwr: James Nee

Cynhyrchydd: Rhodri ap Dyfrig

Yn dilyn marwolaeth ei frawd, mae Maredudd un dychwelyd i’r tŷ lle treulion nhw sawl gwyliau gyda’u gilydd, a lle dwedon nhw eu ffarwel diwethaf cyn i Caradog adael i fynd i’r Unol Daleithiau. Gan ofni na fyddai’n gweld ei frawd bach eto wedi iddo ddiflannu yno unwaith o’r blaen, mae’r ddau yn gwneud addewid y byddant yn cyfarfod eto yn y tŷ, flwyddyn union o’r dyddiad, beth bynnag ddigwyddith.

Gyda’r atgofion o’i frawd dal yn glir fel gwydr yn ei ben ac yn y tŷ hwnnw, mae iechyd meddyliol Maredudd yn graddol ddirywio. Ond alla ei ewyllys i weld ei frawd un waith eto, ddod â fo’n ôl? Bron…