Paratoi rhifyn nesaf Tu Chwith: Croesi Ffiniau…
Yn ddiweddar dwi wedi bod yn comisiynu darnau ar gyfer rhifyn nesaf tu chwith ac mae’r thema ‘croesi ffiniau’ wedi bod yn gwneud i mi feddwl llawer. Yn amlwg, gallwch groesi ffiniau daearyddol a hyd yn oed croesi ffin rhwng un hunaniaeth a’r llall a mabwysiadu hunaniaeth newydd.
Yn benodol, dwi wedi bod yn meddwl am y gwahanol ffurfiau a genres sydd ganddom ni mewn llenyddiaeth. Wrth i awdur arbrofi â genre neu ffurf nad yw wedi arfer â hi, gall fod yn her sy’n ymestyn ei ddychymyg ac yn rhoi agwedd newydd i’w waith a’i feddylfryd. Dyma pam rwyf wedi mynd ati i herio awduron i ysgrifennu mewn ffurf sydd naill ai heb cael ei weld yn y Gymraeg o’r blaen neu yn hen ffurf/confensiwn Cymraeg sydd angen cael ei atgyfodi i’n hoes ni.
Dwi wedi cael blas arbennig yn dod ar draws ffurfiau o wledydd eraill a chomisiynu awduron i ddefnyddio’r ffurf, gan obeithio y gwelwn ni waith ffres a genre newydd yn gwneud ei ymddangosiad cyntaf yn y Gymraeg. Er enghraifft, ffurf o Tseina yw’r ‘biji‘ sy’n rhyw fath o lyfr nodiadau yn llawn dywediadau, straeon bach, hanes rhywbeth, dyfyniadau neu unrhyw beth mae’r awdur eisiau cyfeirio ato. Ffurf arall dwi’n edrych ymlaen i’w gweld yn y Gymraeg yw’r ‘Pantoum‘ o Malaysia sydd â nifer o linellau yn ailadrodd yn ystod y gerdd.
Yn ogystal, mae Ceri Elen yn cyd-olygu’r rhifyn hwn gyda fi felly dwi’n edrych ymlaen i weld y cynnyrch sy’n dod o’i chomisiynu hithau hefyd.
Dwi’n edrych ymlaen yn fawr iawn i weld ffrwyth gwaith yr awduron!
Mae amser i gyfrannu o hyd. Danfonwch eich cynnyrch at tuchwith@googlemail.com erbyn Gorffennaf 1af.
Cofiwch gallwch danysgrifio ar y wefan hon i gylchgrawn tu chwith i dderbyn y copi cyfredol drwy’r post a bod ymysg y cyntaf i dderbyn y rhifyn nesaf pan gaiff ei gyhoeddi! Tanysgrifiwch yma.
Menna Machreth
Ysgrifennwch Haiku neu Senryu ar y wefan/facebook/twitter/e-bost ar gyfer rhifyn ‘Croesi Ffiniau’ Haf 2010
Mae gan tu chwith her i chi. Yr her yw i ysgrifennu haiku neu senryu (disgrifiad o ofynion y pennillion isod) a’u postio ar y wefan hon yn y blwch ‘sylwad/comment’ neu eu postio ar facebook tu chwith neu ar twitter (gan gyfeirio’r pennill @tuchwith). Gallwch hefyd eu e-bostio nhw i fi os ydych am eu ysgrifennu dan ffugenw. Byddaf yn dethol y goreuon i’w rhoi yn rhifyn nesaf tu chwith a fydd yn cael ei gyhoeddi fis Awst.
Mwy am y rhifyn nesaf: Croesi Ffiniau
Thema rhifyn nesaf tu chwith fydd ‘Croesi Ffiniau’. Mae amser o hyd i gyfrannu os dymunwch; y dyddiad cau yw Mehefin 30ain, 2010. Bydd y cylchgrawn yn cael ei gyhoeddi fis Awst.
Danfonwch eich cynnyrch at tuchwith@googlemail.com
Rwyf wedi comisiynu nifer o ddarnau sy’n chwarae â genre neu ffurf. Y gobaith yw bydd enghreifftiau yn y gyfrol o hen ffurfiau yn cael adfywiad mewn ffordd cyfoes neu ffurfiau a genres o wledydd eraill yn gwneud ymddangosiad yn y Gymraeg.
Beth yw haiku?
- cerdd tair llinell
- daw o Japan yn wreiddiol lle mae’n cael ei gofnodi fel llinell fertigol.
- mae’n cynnwys llinell fyr i ddechrau, yr ail yn linell hirach, a’r trydydd llinell yn fyr eto; mae rhai’n defnyddio 5 sill yn y llinell gyntaf, 7 sill yn yr ail, 5 sill yn y trydydd.
- Peidiwch defnyddio mwy na 17 sill yn yr haiku
- Mae Haiku fel arfer yn canolbwyntio ar fyd natur a bydd cyfeiriad at fyd natur.
- Bydd Haiku fel arfer yn cyfleu emosiwn ac yn disgrifio pethau/gwrthrychau gan ddefnyddio’r synhwyrau.
- Mae’n bosib fod dwy ran i haiku, efallai er mwyn cymharu neu gyferbynu.
Enghraifft:
Awdur o Gymru sydd wedi cyhoeddi dwy gyfrol o haikus yw Nigel Jenkins. Dyma enghraifft o’i waith:
the bunched daffs drool
as she grasps with both hands
her ninetieth spring
Beth yw senryu?
- mae senryu ychydig yn wahanol i haiku ond maen nhw dal yn fyrrach nag 17 sillaf ac yn dair llinell o hyd.
- Yn gyffredinol, mae senryu yn trafod y natur ddynol – perthnasau, gwaith, rhyfel. Datblygodd y senryu o’r haiku yn Japan yn ystod y 17eg ganrif (edo period).
- Mae senryu yn ffraeth ac nid yw’n cyfeirio at natur fel yr haiku.
Enghraifft:
When the night falls
the day starts to break
on the brothels
gan Yanagidaru shui (c. 1796) (dyfynnwyd yn McSweeneys)
After ten years, I wrote him: ‘Now?’
He returned the word,
One letter gone.
Gan Nicky Beer (McSweeneys)
Felly, pam na wnewch chi drio sgwennu un o’r penillion bach twt yma? Hyd yn oed os nag ydych chi wedi ysgrifennu o’r blaen, beth am geisio rhoi haiku neu senryu at ei gilydd?
Postiwch eich cynnyrch yn y blwch ‘sylwad’ islaw neu ar facebook, twitter neu ebostiwch tuchwith@googlemail.com Bydd yn dipyn o hwyl i weld cynnyrch pawb.
Efallai bydd eich gwaith yng nghylchgrawn tu chwith!
Artes Mundi 2010 yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru: adolygiad Catrin Gardiner
delwedd o ffilm Yael Bartana
Mae wedi bod yn wythnos fawr yng nghalendar celf gweledol Cymru yr wythnos yma, wrth i enillydd gwobr Artes Mundi gael ei gyhoeddi mewn seremoni yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd nos Iau 19eg Mai. Bellach yn ei bedwaredd flwyddyn, mae’r wobr yn amlwg yn aeddfedu ac, oherwydd y pynicau a drafodir yn y gwaith – materion dyngarol, mudo, perthyn, hanes, globaleiddio a’i ganlyniadau – mae’n barhaol berthnasol. Mae’r arddangosfa’n gyfle arbennig i weld gwaith artistiaid o ledled y byd – mwy na thebyg yn enwau anhysbys i ni – yn trafod materion dwys a herfeiddiol sydd eto’n debygol o fod yn ddieithr i ni. Trafferthion mudo y boblogaeth Twrcaidd o Fwlgaria, unrhyw un? Beth am hanes hen ffatri yn Nhaiwan?
Ond, cyfarwydd yw pwnc yr enillydd, Yael Bartana. Yn wreiddiol o’r Israel, trafoda Bartana hanes Palesteina a’r Iddewon. Yn ei ffilm, ‘Wall and Tower’, cawn ein cyflwyno i fudiad gwleidyddol yng Ngwlad Pŵyl sy’n galw ar Iddewon i ddychwelyd i’r wlad. Cawn ffeithiau am rifau dychrynllyd o Iddewon Pwylaidd a laddwyd ar orchymyn Hitler, ac anogir Iddewon Pwylaidd presennol i ail-boblogi’r gymdeithas Iddewig. Gwelir dynion a gwragedd o bob oedran yn cydweithio i adeiladu cartrefi o bren, yn gwenu a chanu wrth adeiladu eu hiwtopia newydd. Llawn gobaith chwyldro a ffreshni bywyd newydd yw’r broses adeiladu – ond cawn ambell i fflach sy’n taro’r gwyliwr braidd yn od; y sumbol newydd bygythiol a grewyd fel banner, y wal uchel iawn o gwmpas yr adeiladau sy’n ffin rhwng y gymdeithas newydd a’r byd y tu allan, a’r weiren bigog yn coroni’r cyfan. Try’r holl brofiad o wylio’n annifyr wrth i’r iwtopia droi’n ghetto, y wal a’r tŵr yn gysgod o wersyll-garchar – a’r Iddewon yn creu hyn eu hunain.
delwedd o ffilm Yael Bartana
Dyma’n union un o effeithau pwrpasol gwaith Bartana. Delia hi ag ail-greu sefyllfaoedd hanesyddol, a’i droi ar ei ben, yn ogystal a phropoganda gan ei droi yn erbyn ei hun. Gorfoda hyn i ni’r gynulleidfa gwestiynu yr hyn rydym yn ei weld – nid yn unig yn ei gwaith hi, ond ym mhopeth a welwn yn y cyfryngau. Perffaith felly yw prif gyfrwng yr arddangosfa, sef ffilm. Defnyddia Bartana gerddoriaeth a’r broses olygu i greu ei phropoganda ei hun, a rhaid dweud ei bod hi’n anodd dychmygu unrhyw gyfrwng arall yn cyfleu ei hamcan yn well.
Mae defnyddio ffilm wedi codi gwrychyn ers y gystadleuaeth gyntaf, ond yn bersonol, credaf ei fod yn ddull cyfoes iawn o gyfarthrebu syniadau, gan alluogi artistiaid i gyflwyno tystiolaeth heb sensro’r cyfryngau na’r llywodraeth (sy’n anffodus yn digwydd yn rhy aml mewn gwledydd comiwynyddol), ac yn caniatau rhwyddineb teithio. Efallai gellir disgrifio’r cyfrwng nid fel ffilm gelf, ond yn fwy o newyddiaduraeth aesthetig.
Beth yw perthnasedd yr arddangosfa a’r wobr yma i Gymru? Nid rhoi Cymru ar fap celf y byd yw unig fantais y gystadleuaeth. Dengys Artes Mundi artistiaid o bedwar ban byd yn chwilio am ffordd o ymateb ac o gyflwyno tystiolaeth am sefyllfaoedd cymdeithasol, gwleidyddol a hanesyddol sy’n effeithio eu bywydau a’u gwlad, a llawer yn delio â’r broblem o geisio mynegi eu hunain yng nghysgod cymydog pwerus a bygythiol. O ystyried cyflwr sigledig gwleidyddol ac economaidd Cymru, a’r chwilio parhaol i ffeindio llais cryf o fewn i’r byd celf, mae’n anodd meddwl am arddangosfa sy’n cynnig fwy o ysbrydoliaeth.
delwedd o ffilm Yael Bartana
Cyhoeddi ffilmiau newydd yng nghylchgrawn tu chwith
Bu Pictiwrs yn chwilio am ffilmiau byr annibynnol i fynd ar DVD arbennig. Mae’r DVD hwnnw yn cael ei gyhoeddi â rhifyn 32 o tu chwith sydd ar werth nawr. Gallwch brynu’r cylchgrawn sydd â’r DVD ynddo yn eich siop Gymraeg leol neu oddi ar y wefan hon neu trwy danysgrifio i’r cylchgrawn.
Dyma’r ail DVD mae Pictiwrs a Tu Chwith wedi ei gyhoeddi. Diolch i Rondo am noddi’r DVD.
Llond Bol o Jeli
Dyma’r gyntaf o brosiectau animeiddio blynyddol Galeri Caernarfon.
Caiff pobol ifanc ag anghenion arbennig gyfle i gyd-weithio â cherddorion ac animeiddwyr proffesiynnol i greu ffilm animeiddiedg.
Egin
Cyfarwyddwr: Nerys Wyn Davies
Awdur: Karl Luke
Caiff Lewis blanhigyn bychan i’w dyfu fel rhan o’i ddosbarth gwyddoniaeth. Ond gyda Tad sy’n fwli, a phroblemau â cariad ei ffrind, gall Lewis wneud i fwy na’r planhigyn egino.
Yr Injan Odli
Cynhyrchwyd gan Gymdeithas y Rhyfeddod
Comisiwn gan yr Academi oedd Yr Injan Odli fel rhan o wŷl Llên y Lli. Gofynom i 24 bardd a llenorion i gyfleu mewn cwpled ystyr “Beth yw dychymyg” iddyn nhw. Ar noson y perfformiad, roedd 24 cliced (trigger) ar y llawr, a gwahoddwyd y gynulleidfa i wasgu botymau ar hap, gan gyfuno’r cwpledi ar hap.
Y Neidiwr
Cynhyrchwyd gan Gymdeithas y Rhyfeddod
Casgliad ar gyfer Amgueddfa Cymru oedd prosiect llechi Cymdeithas y Rhyfeddod. Y bwriad oedd cyfleu y defnydd cyfoes sy’n cael ei wneud o ardaloedd y Chwareli yng Ngogledd Cymru. Mae Y Neidiwr yn ddarn o ffilm archif o berson yn gwneud naid feiddgar uwchben Chwarel Cors y Bryniau.
Datblygu hawlfraint Pete Telfer
Datblygu 2008
Cyfarwyddwr: Pete Telfer
Roeddwn i’n falch iawn pan ofynnodd Em’s Ankst i fi i ffilmio David Rupert Edwards a Pat Morgan yn dychwelyd i’r stiwdio yn Fflach yn Aberteifi. Hwn oedd y tro cyntaf i David fod unrhywle’n agos at feicroffôn mewn 13 mlynedd. Roedd yn fraint cael bod yno pan ddychwelodd Gwir Dywysog Cymru.
Eisteddodd Pat wrth y piano ac estynnodd David ddarn o bapur plygedig o’i boced. Roedd ysgrifen flêr ar ddwy ochr y cerpyn papur, y rhan fwyaf ohono wedi ei ddileu. Edrychai’r ddogfen werthfawr hon, oedd â phenillion ‘Cân y Mynach Modern’ arni, y farddoniaeth roedd David am ei ryddhau i’r byd ar ôl absenoldeb mor hir, fel petai wedi cael ei ddiosg a’i godi eto sawl gwaith.
Chwaraeodd Pat y piano a darllennodd Dave ei farddoniaeth. A dyna ni.
Roedd Dave yn barod i fynd ar ôl un take.
Roedd rhaid i mi ofyn iddyn nhw wneud un take arall fel fy mod yn gallu cael ychydig mwy o saethiadau. Fe gytunon nhw. Cefais ragor o saethiadau a’r take hwn a roddwyd ar y sengl. Does dim dybio, dim ychwanegu na dileu. Ddatblygu ar ei ffurf buraf yw hwn.
Diolch Pat a David am ddychwelyd unwaith yn rhagor, er dim ond am ennyd fechan, i’n hatgoffa bod Datblygu wedi torri’r mowld fel bod cerddoriaeth yn gallu bod yn rhydd. Diolch am eich gonestrwydd.
Methu Meddwl (She’s Got Spies)
Cynhyrchydd: Laura Nunez
Mae Methu Meddwl yn gân gan She’s Got Spies am benblethdod a theimlo ar goll heb gyn-gariad. Mae hi eisiau dianc rhag y teimladau, ond methu gwneud hynny yn unrhywle yn y byd. Cafodd y fideo ei recordio ym Milano, Yr Eidal ac Ogwr, Cymru a mae’n dilyn stori’r gân.
Y Fargen
Cyfarwyddwr: James Nee
Cynhyrchydd: Rhodri ap Dyfrig
Yn dilyn marwolaeth ei frawd, mae Maredudd un dychwelyd i’r tŷ lle treulion nhw sawl gwyliau gyda’u gilydd, a lle dwedon nhw eu ffarwel diwethaf cyn i Caradog adael i fynd i’r Unol Daleithiau. Gan ofni na fyddai’n gweld ei frawd bach eto wedi iddo ddiflannu yno unwaith o’r blaen, mae’r ddau yn gwneud addewid y byddant yn cyfarfod eto yn y tŷ, flwyddyn union o’r dyddiad, beth bynnag ddigwyddith.
Gyda’r atgofion o’i frawd dal yn glir fel gwydr yn ei ben ac yn y tŷ hwnnw, mae iechyd meddyliol Maredudd yn graddol ddirywio. Ond alla ei ewyllys i weld ei frawd un waith eto, ddod â fo’n ôl? Bron…