Argraffiadau dwy o Deffro’r Gwanwyn
Manon Wynn Davies ac Angharad Thomas sy’n adolygu Deffro’r Gwanwyn, prosiect diweddaraf y Theatr Genedlaethol.
Gynhyrchwyr cwmnïau annibynnol S4C, talwch sylw a chymerwch gyngor gan y Theatr Genedlaethol er mwyn dysgu beth yw safon. Wedi i sawl rhaglen wael gael ei darlledu gan S4C yn ddiweddar, ac rydw i’n prysuro i ddweud bod lle i ganmol ambell gyfres yn fawr, mae’n braf gwybod bod lle o hyd i droi at y theatr yng Nghymru os am adloniant o’r radd flaenaf.
Deffro’r Gwanwyn oedd prosiect diweddaraf y Theatr Genedlaethol, a bu ar daith yn ystod mis Tachwedd a Rhagfyr 2011. Bu’r sioe ar daith unwaith yn barod, rhwng mis Mawrth a mis Ebrill 2011, ac yn dilyn ymateb hynod galonogol gyda neuaddau dan eu sang, roedd galw am i’r sioe ddychwelyd. Sioe gerdd roc yw hon â chast o dri ar ddeg, sy’n addasiad o ddrama Almaeneg Frank Wedekind o’r un enw, Frühlings Erwachen, a gyfansoddwyd rhwng 1890 ac 1891. Troswyd y ddrama yn sioe gerdd Saesneg ac fe’i llwyfannwyd ar Broadway yn 2006, gyda Lea Michelle, un o wynebau cyfarwydd y rhaglen deledu boblogaidd Glee, yn chwarae rhan un o’r prif gymeriadau. Yn sgil llwyddiant ysgubol yn Efrog Newydd, daeth y sioe i’r West End yn 2009, a bu dau Gymro yn rhan o gast gwreiddiol y cynhyrchiad hwnnw: Aneurin Barnard ac Iwan Rheon.
Cyfieithiad Dafydd James oedd cynhyrchiad y Theatr Genedlaethol, ac nid tasg hawdd oedd cyfieithu’r fath sioe. Gyda dwy haen wahanol i’r naratif, roedd iaith y ddeialog yn adlewyrchu cyfnod Piwritanaidd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, sef adeg cyfansoddi’r ddrama wreiddiol, tra bo’r caneuon yn perthyn yn nes i ddiwylliant roc a phop heddiw. Cadwodd Dafydd James enwau Almaeneg y cymeriadau sy’n ein hatgoffa’n gyson ymhle y lleolwyd y ddrama. Sioe yw hon am grŵp o bobl ifainc yn cyrraedd eu glasoed, ac felly er iddynt gydymffurfio ar yr wyneb gyda chymdeithas Biwritanaidd lem y cyfnod, mae’r caneuon yn rhoi cyfle iddynt fynegi’r dyheadau a’r teimladau na feiddient eu trafod yn agored nac yn gyhoeddus. Dyma sioe gerdd sy’n sicr yn gwthio ffiniau, hyd yn oed heddiw, gyda chymeriadau’r ddrama yn trafod rhyw, rhywioldeb a phob math o bynciau tabŵ: pethau a anwybyddid gan gymdeithas y cyfnod dan sylw. Gwelir hyn yn yr olygfa gyntaf wrth i gymeriad Wendla flino ei mam â’i holi diddiwedd am feichiogrwydd ei chwaer. Gwrthoda’r fam drafod gyda’i merch sut mae cenhedlu plentyn, ac mae hi’n anniddig iawn ynghylch chwilfrydedd Wendla. Cynrychiola Wendla chwilfrydedd y grŵp cyfan, ac mae’n amlwg o’r cychwyn cyntaf fod diffyg ymwybyddiaeth o faterion rhywiol gan y to ifainc. Y chwilfrydedd hwn law yn llaw â diniweidrwydd plant yw thema ganolog y ddrama.
Wedi inni glywed am lwyddiant taith gyntaf y cynhyrchiad, roedd y ddwy ohonom yn awyddus iawn i gael blas ar yr hyn a oedd wedi hawlio cymaint o sylw a chanmoliaeth. Felly aethom o Aberystwyth i Gaerfyrddin i weld y ddrama ddechrau Tachwedd. Gallwn ddychmygu bod gweld cymaint o gynulleidfa wedi ymgasglu yn rhyddhad i’r cwmni, ac yn profi mai cam doeth oedd dechrau ar ail daith. Wedi dweud hynny, nid oedd pob sedd wedi ei llenwi chwaith. Yn syth ar ôl dod allan o neuadd Y Llwyfan yng Nghaerfyrddin, roeddem wedi penderfynu’n barod ein bod eisiau gweld y ddrama eto! Ac felly y bu hi. Do, fe aethom ni’r holl ffordd i’r Trallwng er mwyn gweld Deffro’r Gwanwyn am yr ail waith, ond siom garw oedd gweld bod neuadd Canolfan Hamdden y Fflach yno yn hanner gwag.
Roedd hi’n drueni gweld bod cymaint wedi colli’r cyfle i weld cynhyrchiad a oedd o’r un safon â’r hyn a geir yn y West End yn Llundain; yn enwedig o ystyried bod nifer wedi methu â chael tocynnau yng Nghaerdydd gan fod y sioe mor boblogaidd. Mae perygl y bydd y niferoedd prin yn golygu y bydd y Theatr Genedlaethol yn cadw draw o’r ardaloedd hynny ar y ffin yr ystyrir eu bod yn fwy ‘Seisnig’ yn y dyfodol. Efallai nad oes cynulleidfa i’w denu yn yr ardaloedd hyn neu efallai y dylid gofyn y cwestiwn: pwy sy’n gyfrifol am farchnata a hyrwyddo digwyddiadau o’r fath? Byddai hi wedi bod yn werth cynnig tocynnau am ddim i ddisgyblion chweched dosbarth yr ysgolion cyfagos, oherwydd ni fyddai’r cwmni wedi bod ar eu colled yn ariannol gan mai seddi gwag oedd yno fel arall. Mae’n amlwg i’r sioe ddenu ambell un na fyddai wedi mynd i weld cynhyrchiad Cymraeg fel arfer ac i’r cast ifainc fod yn rhannol gyfrifol am hynny hefyd; ond gallai hon fod wedi bod yn sioe i gyflwyno cenhedlaeth ifainc i’r theatr Gymraeg gyfoes.
Ni lwyfannwyd y cynhyrchiad hwn mewn theatrau confensiynol, ac wrth sylwi ar y llwyfan gwth oedd yn torri drwy’r gynulleidfa, roedd modd deall pam. Dyma ddewis mentrus o ran llwyfan, ac un a oedd yn gofyn am gyfarwyddo crefftus a gofalus. Wedi dweud hynny, llwyddodd yr actorion i ystyrieda chydnabod presenoldeb y gynulleidfa ar bob tu yn benigamp. Roedd y defnydd o’r set hefyd yn anturus ac yn hyblyg iawn: newidiodd o fod yn ystafell ddosbarth i fod yn llannerch mewn coedwig, o fod yn ystafell mewn tŷ i fod yn fynwent. Agorwyd rhan ar lawr y llwyfan i fod yn fedd, ac fe godwyd rhan arall er mwyn creu math o ogof oedd yn ein cyfeirio at fywyd y tu hwnt i farwolaeth. Doedd dim newid mawr yn y set ynddi ei hun ac yn aml fe ddefnyddiwyd cyrff yr actorion i gyfleu lleoliad; buont yn goed, yn rhan o eglwys ac yn feddau mewn mynwent.
Gydag wyth o’r cast wedi eu hyfforddi’n actorion yn Llundain, roedd ein disgwyliadau’n uchel, ac ni chawsom ein siomi. Roedd perfformiad y cast fel ensemble yn gryf, ond roedd ambell un yn serennu yn eu plith. Aled Pedrick oedd yn chwarae rhan Melchior, un o’r prif gymeriadau, a llwyddodd i gyfleu angerdd y geiriau yn berffaith. Roedd cymeriadu Iddon Jones fel Moritz hefyd yn bwerus, ac roedd yntau’n canu’n bwrpasol gyda chraster amrwd oedd yn addas ar gyfer y cymeriad. Cafwyd perfformiad addawol arall gan Sion Ifan, sef Georg; ac iddo ef y perthyn yr egni a’r brwdfrydedd mwyaf. Ni chafodd y merched gymaint o gyfle i ddangos eu doniau unigol, ond roedd perfformiad Zoë George (a actiai rhan Martha) yn drawiadol iawn yn yr olygfa a ddarluniai drais yn y cartref. Enw newydd arall oedd Ceri Lloyd, a chwaraeai un o’r prif gymeriadau, Wendla, ac roedd hithau’n llwyddo i’n swyno gyda’i llais.
Dau actor oedd yn cyflwyno holl gymeriadau’r oedolion yn y ddrama: Victoria Pugh, sy’n gweithio’n gyson gyda chynyrchiadau Theatr Clwyd, a Dyfed Thomas a ymddangosodd yn y gyfres deledu, Sombreros, ar S4C. Nid tasg hawdd oedd ceisio portreadu dros ddeg o gymeriadau rhyngddynt, ac yn anffodus tueddai’r cymeriadau i ymdoddi i’w gilydd gan mor debyg yr oeddent. Wrth gwrs, gallai hyn fod yn beth bwriadol ac mai’r nod oedd cyflwyno delwedd ystrydebol o oedolion y cyfnod mewn cymdeithas gyfyng a chul, er mwyn ei gyfrebynnu â bywiogrwydd a chwilfrydedd y bobl ifainc.
Trafodwyd pynciau dwys yn y ddrama hon: hunanladdiad, erthyliad, rhywioldeb a diffyg addysg ryw. Er mai plant, mewn gwirionedd, oedd y rhan fwyaf o’r cymeriadau, nid sioe i blant mo hon! Gyda golygfeydd rhywiol ac iaith gref, byddai wedi bod yn syniad rhoi rhybudd o flaen llaw neu gyflwyno cyfyngiad oedran. Lledodd llygaid ambell blentyn wrth weld Melchior a Wendla yn caru’n angerddol ar ganol y llwyfan a chafwyd ebychiadau o syndod gan wragedd hŷn a eisteddai yn un o’r rhesi blaen pan ddechreuodd Aled Pedrick ganu ‘Dwi’n F****d’!
Dyma sioe gerdd sy’n sicr yn dod â diwedd cyfnod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn fyw heddiw ac mae hi’n cydio’n dynn yn ei chynulleidfa am ddwy awr dda. Er ei bod yn trafod pynciau llosg y cyfnod, nid yw’r tabŵs hyn yn bynciau trafod amlwg i ni’r Cymry heddiw mewn gwirionedd. Mae modd gweld y sioe hon fel un sy’n ceisio chwalu’r ffiniau parchus sy’n bodoli yn y gymdeithas Gymraeg, ac annog trafodaeth agored ar bynciau pwysig a all godi cywilydd neu beri chwithdod. Dyma lwyddiant arall i’r Theatr Genedlaethol, ac i Arwel Gruffydd fel cyfarwyddwr artistig newydd. Llwyddodd y cynhyrchiad a’r cymeriadau i ennyn gwên o gydymdeimlad bob hyn a hyn ac ambell ddeigryn hefyd.
Manon Wynn Davies, myfyrwraig MPhil, Adran y Gymraeg, Aberystwyth
Angharad Thomas, myfyrwraig MA, Adran Daearyddiaeth, Aberystwyth
Gwaith/Cartref – rhagflas o’r bennod gyntaf #rhagolygiad
Dr Michelle Davies sydd wedi gwylio’r bennod gyntaf ac yn rhoi rhagolygiad i wefan Tu Chwith.
Gwaith/Cartref: Mwy o’r Gwaith /Llai o’r Cartref
Mae cyfres newydd fydd yn cael ei darlledu ar S4C yn fuan – Gwaith/Cartref gan Roger Williams – yn ddrama sydd â dwy ochr iddi. Ar y naill ochr gwelir criw o athrawon wrth eu gwaith bob dydd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Taf, Caerdydd, ac ar y llaw arall gwelir yr un set o athrawon yn meddwi’n rhacs (dyna brif hanfod y bennod gyntaf, o leiaf) yn ystod eu hamser hamdden.
Y peth cyntaf ddywedaf i amdani yw bod y bennod gyntaf yn hwyl. Mae hi’n symud yn slic, yn llawn cerddoriaeth ffynci, gyda golygfeydd difyr a stori dda. Yn syml, dwi’n ei hoffi hi. Mae pawb wedi bod yn yr ysgol ac mae pawb yn cofio’r antics a’r helynt a fu tra’r oedden nhw yna, ac yn hynny o beth mae pawb yn gallu uniaethu gyda hanner awr gyntaf y ddrama – sy’n canolbwyntio ar fywyd yn yr ysgol.
Ond nid pawb sydd yn athro, ac nid pob athro sy’n yfed yn drom. Dyma lle gall y ddrama hon dramgwyddo. Mae’r ail hanner – sy’n canolbwyntio ar fywydau cymdeithasol yr athrawon – yn cael ei ganoli yn y bennod gyntaf o amgylch yfed, rhyw a ffraeo plentynnaidd. Mae apêl amlwg yma at bobl ifanc a’r ifanc eu hysbryd ond da chi, peidiwch â gwylio os ydych chi’n athro cydwybodol sydd wedi cael llond bol ar bobl yn awgrymu eich bod chi gyd yn alcis – wneith y ddrama hon ddim lles i’ch ‘enw da’. Yr argraff gyntaf a geir o’r prif gymeriadau yw eu bod naill ai’n yfed gormod, yn ddifywyd neu wedi colli eu marblis yn llwyr!
Fel pennod gyntaf, roedd y gymysgfa o gymeriadau yn esgor ar ddeunydd dramatig effeithiol. Nid gor-ddweud bysai awgrymu mai cymeriadau ystrydebol yw’r athrawon ar yr olwg gyntaf – pawb yn ffansïo’r athrawes chwaraeon, athrawes gelf sy’n artist tlawd, athro Cymraeg sy’n cywiro iaith pawb, athro daearyddiaeth ar ego trip, athrawes ganol oed sydd ar drothwy chwalfa nerfol a phrifathro sydd â’i fryd ar gadw enw da’r ysgol yn hytrach na diswyddo athrawon gwael. Rhaid peidio anghofio’r myfyriwr druan ar ei brofiad ymarfer dysgu sy’n ymdebygu at oen yn mynd i’r lladd-dy wrth wynebu dosbarth afreolus blwyddyn 9. Defnyddir yr elfennau adnabyddus hyn mewn athrawon i greu hiwmor a drama ac mae’n anodd peidio dechrau hel atgofion am eich cyn athrawon wrth adnabod y nodweddion cyfarwydd yn eu cymeriadau. A dyna lwyddiant y ddrama hon – bron. I mi, nid yw ail hanner y ddrama yn cydio cymaint wrth i’r canolbwynt fod ar noson gyri heb anghofio’r llond bolied o win a chwrw yn bwdin.
Er bod y rhyngweithio rhwng y cymeriadau’n taro deuddeg afraid dweud bod y ffocws ar or-yfed yn ffordd hawdd i greu drama heb orfod dyfeisio sefyllfaoedd cymhleth er mwyn gosod seiliau ar gyfer gwrthdaro. Yn hynny o beth, gallaf ond gobeithio y bydd mwy o ddychymyg yn ail haneri’r penodau nesaf neu bydd gwylio criw o athrawon yn meddwi, bachu a chwympo mas yn siŵr o ddiflasu rhywun.
Braidd yn rhyfedd oedd sylweddoli bod dau o’r cymeriadau yn adnabyddus i’r gwylwyr eisoes. Roedd Emyr Tomos a Sara Harris yn gymeriadau yn y ddrama Caerdydd a oedd yn gweithio fel athrawon yn y gyfres honno. Dydw i ddim yn gweld union bwrpas defnyddio’r cymeriadau hyn gan ein bod eisoes yn gyfarwydd â’u hang-ups personol ac wedi meddwl ein bod ni wedi gweld cefn ar Emyr a’i Life Rules ond ysywaeth mae e’n ôl gydag Irritating Lodger Facts - mae’n rhannu fflat gyda’r cyw fyfyriwr diniwed sy’n ffan o gerddoriaeth Dafydd Iwan.
Er mor hoffus oedd perthynas Emyr a Sara yng nghyfres Caerdydd nid ellir rhagweld y bydd y ddau gymeriad yn ychwanegu unrhyw beth newydd at Gwaith/Cartref, braidd yn llac oedd peidio dechrau o’r newydd gyda chymeriadau newydd ac mae’n anodd dychmygu pam y digwyddodd hyn o gwbl. Ar ben y cyfan, roedd yr actor sy’n chwarae rhan Dan yr athro Daearyddiaeth yn chwarae rhan Danny yn Caerdydd – oni wnaeth Peter a Kate gladdu Danny wedi i Kate ei lofruddio?! Ydi e’n mynd i ddod yn ôl yn farw-fyw?! Os ydych chi’n bwriadu cadw dau gymeriad o Caerdydd allwch chi ddim gwneud camgymeriad fel hyn wrth gastio cymeriadau eraill. Rhyfedd iawn.
Ar y cyfan roedd y bennod agoriadol yn diddanu ac yn sicr yn denu rhywun yn ôl i wylio mwy. Mae’r cysylltu geiriau rhwng y dosbarthiadau yn wych ac yn sicrhau arddull gyfoes, feistrolgar. Nid oes angen sôn am y penderfyniad i gastio gog (Rhian Blythe) fel hwntw er mor agos yw hi at lwyddo i basio fel un, ond mae gan ei chwaer Beca (Hannah Daniel) acen wahanol iddi ac mae pethau bach fel yna’n gwneud gwahaniaeth i bobl fel fi sydd angen i bob manylyn fod yn ei le er mwyn cael fy argyhoeddi. Ond fel ddywedais i, nid oes angen sôn am hynny. Os ydych chi awydd gwylio rhywbeth ysgafn wneith roi gwên ar eich wyneb, gwyliwch y gyfres hon. Mae hi’n llawer gwell na lot o’r stwff sydd wedi dod mas o stabl S4C yn ddiweddar, gydag ymdrech go lew i symud gyda’r oes ac apelio at wylwyr ifanc, gyda hanner gyntaf y bennod agoriadol yn arbennig o dda. Mae ganddi’r potensial i fod yn wych…croesi bysedd iddi wireddu hynny a chanolbwyntio fwy ar y golygfeydd yn y gwaith a llai ar y meddwi a’r cartref, mae ail gyfres ar ei ffordd waeth beth fydd barn y gwylwyr, felly gobeithio am y gorau amdani.
Dr Michelle Davies
Llwyth: adolygiad gan Catrin Rogers
Catrin Rogers sy’n adolygu cynhyrchiad newydd Sherman Cymru.
Llwyth - Paul Morgans (Rhys), Michael Humphreys (Gareth), Danny Grehan (Dada), Simon Watts (Aneurin) Hawlfraint Farrows Creative
Llwyth - Paul Morgans (Rhys), Michael Humphreys (Gareth), Danny Grehan (Dada), Simon Watts (Aneurin) Hawlfraint Farrows Creative
Pan berfformwyd Look Back in Anger, drama chwyldroadol John Osborne, am y tro cyntaf ym 1956, gwreiddyn y sioc oedd bod dramodydd – a chwmni theatr o’r brif ffrwd – wedi troi eu sylw at bobl dosbarth gweithiol am y tro cyntaf, ac felly’n dechrau cyfnod gwbl newydd yn hanes theatr Lloegr.
Gyda Llwyth, mae Dafydd James wedi cymryd camau enfawr lle wnaeth Pam fi, Duw? gan John Owen ond mentro. Ar yr olwg gyntaf, ‘gwrywgydiaeth’ yw’r brif thema. Mae’r script yn amlygu pa mor annigonol ac afiach yw’r gair, a hefyd mor annigonol mae’r portread o fywyd hoyw wedi bod yn niwylliant Cymru.
Pedwar dyn hoyw ar noson allan yn y brifddinas, un nos Sadwrn wedi gêm ryngwladol. Aneurin, eu harweinydd magnetig yw’r adroddwr. Wedi dod adre o Lundain, lle mae ei anturiaethau rhywiol a’i yrfa fel nofelydd yn bwydo ei ego, mae e wrth ei fodd yn brolio am ei hanesion wrth ei gynulleidfa addolgar – Rhys a Gareth, cwpl dadleugar ond ffyddlon, a Dada, dyn mamol, cariadus, hŷn na’r lleill.
Llwyth - Paul Morgans (Rhys), Simon Watts (Aneurin) © Farrows Creative
Byddai disgrifio’r plot ddim yn gwneud unrhyw gyfiawnder â’r ddrama – cystal crynhoi drwy ddweud bod y script, y cyflymder, datblygiad pob un cymeriad a safon yr actio yn gwneud hon yn un o’r dramau mwyaf crefftus, difyr, dwys – a hir-ddisgwyliedig – yn hanes theatr Cymru dros y ganrif ddwytha.
Un o’i chryfderau mwyaf ydy’r mynegiant o’r schizophrenia o fod yn Gymro Cymraeg ag un troed yn Llundain, yn ddyn hoyw ymysg diwylliant rygbi llethol y de, ac ynglwm wrth eich teulu ac eto’n ysu am gael dianc. Mae’r drafodaeth o Gymreictod yn enwedig, i mi, yn ffraeth a heriol, ac eto’n hynod ddeallus. “Cult yw e,” meddai Aneurin am y Steddfod. “All those parents, cheering for their offspring… it’s just like a fascist rally.”
Rhaid diolch, mae’n siŵr, i gyfuniad o lwc dda a gwaith caled arwain at ffeindio actorion o safon uchel, yn enwedig Siôn Young sy’n chwarae Gavin, y bachgen naïf, hoffus, y mae’r pedwar yn cwrdd mewn clwb nos. Hawdd oedd anghofio taw actor oedd yna o gwbl, mor ddi-ymdrech a real oedd ei berfformiad.
Llwyth - Siôn Young (Gavin) © Farrows Creative
Dyw’r cyfanwaith ddim yn berffaith. Mae’r set yn siomedig – yn hen-ffasiwn a di-ddychymyg – ac mae’r diwedd braidd yn flêr a diymatal o’i gymharu â’r gweddill. Ond cwynion bach yw’r rhain am ddrama o’r safon uchaf.
Mae na ymdeimlad cryf yng Nghaerdydd, ymysg y cannoedd fu’n ddigon lwcus i gael tocyn i weld Llwyth, ein bod wedi gweld dechrau pennod newydd bwysig yn hanes theatr Gymraeg. Dwi’n mawr, mawr obeithio bod hi’n arwydd o’r hyn sydd i ddod gan Dafydd – ac yn fwy na hyn, yn ysbrydoliaeth i genhedlaeth newydd o ddramodwyr.
Mae Catrin Rogers yn byw yng Nghaerdydd ac yn gweithio i National Theatre Wales.
Adolygiad o ‘Chwilys’ – drama newydd Aled Jones Williams – gan Non Meleri Hughes
Chwilys: Artaith bleserus
Ofn mawr Aled Jones Williams yw theatr dosbarth canol; theatr saff sy’n llenwi seddi. A chyn gweld y ddrama hon, ofnais innau fod y theatr Gymraeg eisoes wedi mynd rhy bell i lawr y llwybr hwnnw. Ond nid drama saff mo Chwilys. Fel yr awgryma’i theitl, mae’n ddrama sy’n procio ac yn pryfocio, gan dreiddio’n ddwfn i galon bwdr gwleidyddiaeth gyfoes. Yn wir, crafa ysgrifennu miniog Aled Jones Williams mor agos at yr asgwrn nes y teimlir, ar brydiau, mai ni fel cynulleidfa sydd dan ei chwyddwydr. A rhaid cyfaddef imi brofi rhyw wefr sadomasocistaidd o artaith mor bleserus.
Owen Arwyn a Martin Thomas yn 'Chwilys'
Dau gymeriad yn unig sydd yn y ddrama – Dyn 1 (Owen Arwyn) a Dyn 2 (Martin Thomas). Set syml sydd ar y llwyfan – dwy silff lyfrau, bwrdd, cadeiriau a chwpwrdd dillad. Ac o ganlyniad, hoelir sylw’r gynulleidfa’n gyfan gwbl ar y cymeriadau a’u perthynas gymhleth. Bwriad Aled Jones Williams oedd dinoethi’r theatr, ei hamddifadu o’i thrimins gan ganolbwyntio ar hanfodion y ddrama. Yn Neuadd Ogwen, Bethesda, mewn hen theatr ar ganol y stryd fawr ag olion dirwasgiad i’w gweld yn glir trwy ffenestri’r siopau gwag, cyflawnwyd ei fwriad yn ingol o effeithiol.
Egyr y ddrama wrth i Ddyn 1 baratoi ar gyfer lansiad ei lyfr: cyfieithiad o farddoniaeth gan fardd o Iran. Yn un o amryw o olygfeydd swrrealaidd y ddrama, cama Dyn 2 allan o’r cwpwrdd dillad â gwn am ei ganol a’i fag llaw yn llawn offer arteithio. Sefydlir yr anghydbwysedd grym rhwng y ddau o’r eiliad cyntaf ac mae’r ffaith fod Dyn 1 yn hanner noeth trwy gydol y ddrama yn fodd braidd yn naïf o bwysleisio hynny. Ond nid perthynas ddu a gwyn am ddyn da a dyn drwg, fel yn Westerns hoff y dramodydd, mohoni. Plethir eu hemosiynau, eu gwerthoedd a’u cymhellion fel y gellir awgrymu mai dau ochr i un cymeriad ydynt, mewn gwirionedd.
Ar yr olwg gyntaf, mae cymeriad y ddau ddyn yn gwbl wrthgyferbyniol. Mae Dyn 1 yn academydd llwyddiannus tra bod Dyn 2 yn lofrudd gwaed oer. Ond wrth glywed Dyn 2 yn trafod ei wraig a’i blant, gwelwn ochr dynerach i’w bersonoliaeth. Ac erys addfwynder y “caru-mêl, caramel” yn hir yn y cof. Dechreuwn hefyd amau diniweidrwydd Dyn 1 pan glywn fod ganddo’r cynhwysion i greu bom, ei fod yn Sbaen pan fomiwyd Madrid ac wedi bod ar daith arall, ar ail basbort, i Bacistan. Fel tro ychwanegol yn y gynffon, cyfaddefa’r llofrudd y gwyddai nad Dyn 1 oedd ei darged cywir a chwalir y rhith mai cyflawni’i swydd er mwyn creu byd mwy diogel i’w blant ydoedd. Sylweddolwn ninnau inni gael ein twyllo unwaith yn rhagor ac mor hawdd yw ein dylanwadu’r naill ffordd neu’r llall ac mor anwadal yw ein daliadau.
Mae ‘Chwilys’ yn gyforiog o feirniadaeth ddeifiol ar wleidyddiaeth Prydain, yn enwedig ei pholisi tramor. Personolir bygythiad yr ymosodiadau terfysgol, hollbresennol yng nghymeriad Dyn 2. Trwy gydol y ddrama gwthia Dyn 1 i gyfaddef ei fod yn derfysgwr (adlais o ymgais Prydain i brofi fod gan Irac arfau niwclear cyn mynd i ryfel). Ni ellir llai na meddwl am Ymchwiliad Chilcot i ddilysrwydd y rhyfel yn Irac pan ddywed Dyn 2: “Fe ddaw’r dystiolaeth wedyn. Eilbeth ydi tystiolaeth. Y sicrwydd sy’n dod gyntaf.” Ni ellir chwaith peidio â sylwi fod croen Dyn 2 yn wynnach na gwyn. Ac o gyplysu hyn â’i osgo bygythiol a’i ragfarnau parod, cyflyrrir y gynulleidfa i’w weld fel cymeriad BNP-aidd. Sgwarnog, efallai, ond un sy’n llwyddo i ddyfnhau ergyd ei gyfaddefiad: “Llafur Newydd ydw i.”
Er bod polisi tramor amheus gwledydd Prydain yn thema ganolog yn y ddrama, pwysleisia Valmai Jones, y gyfarwyddwraig, ei bod hi hefyd yn ddrama am Gymru a sgitsoffrenia ein sefyllfa. Ar un llaw, rydym yn awyddus i agor ein gwlad a chroesawu dylanwadau o’r tu allan, tra ar y llaw arall ceisiwn warchod yr hyn sydd gennym. Gellir honni hefyd bod perthynas Dyn 1 â Dyn 2 yn adlewyrchu’r berthynas rhwng y Cynulliad a’r Cymry. Er y ceisir sefydlu perthynas iach rhyngddynt, caiff Dyn 2 hefyd ei reoli gan bŵer uwch, sef y Sais anhysbys ar ochr arall y ffôn, yn debyg i berthynas y Cynulliad â San Steffan.
Hanner ffordd trwy’r ddrama, cana gloch y tŷ. Yn gwbl annisgwyl, gadawa Dyn 2 i’r perchennog agor y drws gan ei adael yn rhydd. Ond ni all symud. Saif yn ei unfan gan adael i’r foment lithro oddi wrtho. Yma, amlygir thema bwysig arall sef golygiadau rhyddid ac ewyllys rhydd. Gorthrymwyd Dyn 1 i’r fath raddau fel na all gymryd y cam tuag at ryddid hyd yn oed pan roddir ef iddo ar blât, megis pleidlais ’79. Ac er yr awgryma’r ail ddiweddglo nad oedd canlyniad y ddrama’n anorfod wedi’r cwbl, sylwer mai’r cymeriad mewn grym, Dyn 2, sy’n parhau i wneud y penderfyniad tyngedfennol. Rhith a grëwyd i’n tawelu yw’r rhyddid honedig sydd gennym.
Nid annisgwyl yw gweld fod cryn drafod ar grefydd o fewn y ddrama, fel yn nifer o ddramâu eraill Aled Jones Williams, megis Iesu!. Ceir moment anghyfforddus pan waedda Dyn 2, “Dwi ddim yn credu mewn Duw”, o gofio y bu’r dramodydd ei hun yn brwydro â’i ffydd. Bron fod rhywun yn clywed ei hanes, a bortreadwyd yn onest a theimladwy mewn rhaglen yng nghyfres deledu Y Daith ar S4C, yn atseinio oddi ar waliau’r theatr yn yr eiliadau o dawelwch wedi’r waedd. Ceir hefyd ambell sylw sinigaidd megis mai beth mae rhywun yn ei gredu’n gyhoeddus sy’n cyfrif. Awgrymir felly nad yw’r credoau cyhoeddus a’r credoau mewnol yn aml yr un. A phwysleisir mai ofn, nid cariad, sydd mewn gwir ffydd. Felly hefyd, yn ôl y ddrama hon, mewn gwir wleidyddiaeth.
Sioc fwyaf y ddrama yw’r ddau ddiweddglo, yn enwedig o ystyried fod gweithred y llofrudd, fel arfer, yn un na ellir ei dadwneud. Rhydd y diweddglo deublyg haen ychwanegol i’r ddrama. Dyma ddrama am ddrama, am natur theatr ei hun. Bron fod perfformio’r ail ddiweddglo yn rhyw droednodyn ôl-fodernaidd i’r ddrama. Bwriad gwreiddiol Cwmni Tandem oedd gadael i’r actorion benderfynu pa ddiweddglo i’w defnyddio ar y noson, ond penderfynwyd yn y diwedd berfformio’r ddau ddiweddglo bob nos. Pan glywais am hyn yn wreiddiol, credais mai dyfais farchnata gelfydd ydoedd i annog cynulleidfa i fynychu mwy nag un perfformiad. Ond yn sicr ychwanega’r dechneg hon ddimensiwn arall i ddrama sydd eisoes yn aml-haenog. Soniwyd hefyd y byddai’r ddau actor yn newid cymeriad ar wahanol nosweithiau, ac er y gwnaethpwyd hynny ar gyfer yr ymarferion, fe ymddengys nad dyna’r bwriad ar gyfer y daith ei hun.
Yn ôl y dramodydd, mae Chwilys yn un o ddwy ddrama ac fe berfformir y chwaer ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Gwent. Bydd y ddrama honno yn archwilio natur personoliaeth, ac yn datblygu rhai syniadau sydd wedi’u plannu yn Chwilys. Yn sicr, ni ellir cael hysbyseb gwell iddi na’r ddrama hon. Dywed Aled Jones Williams y gobeithia y bydd y gynulleidfa wedi’u cythruddo â’r system wleidyddol wedi gwylio Chwilys. Cyflawnwyd hynny, heb os. Cefais hefyd fy nghythruddo na phrofais y wefr theatrig hon ers talwm, yn enwedig yng nghynyrchiadau diweddar canol-y-ffordd y Theatr Genedlaethol. Rhaid gobeithio mai dyma ddechrau adfywiad cyffrous ym myd y ddrama Gymraeg, ac na pharheir ag artaith yr arlwy a fu.
Mae Non Meleri Hughes yn fyfyriwr ymchwil yn Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Bangor.
Pwyswch yma am dyddiadau eraill y daith.
Os hoffech chi gyfrannu adolygiad i wefan tu chwith, cysylltwch â tuchwith@googlemail.com
Arddangosfa project/ten, Caerdydd: map Debbie Smyth ac adolygiad Cynan Llwyd
'world table' Debbie Smyth (hawlfraint project/ten)
Mae map unigryw wedi ymddangos yng Nghaerdydd yr wythnos hon mewn arddangosfa newydd gan project/ten. Gallwch ddarllen isod adolygiad Cynan Llwyd o’r arddangosfa ar gyfer gwefan tu chwith.
Aeth Debbie Smyth, artist tecstiliau, ati i fapio’r byd gan ddefnyddio nodwyddau ac edau. Yr effaith yw fod y nodwyddau yn diffinio siâp tirlun y byd, fel pe bai rhywun wedi eu gosod yno dros dro ond heb allu dod yn ôl i winio’r cyfan at ei gilydd. Mae’r map wedi ei osod mewn bwrdd coffi (isod) sy’n addas iawn o ddychmygu pobl yn cynllunio newid y byd o gwmpas y bwrdd.
Mae’r gwaith o lunio’r edau yn fanwl a chymhleth ac yn arbrofi â’r syniad o linellau – sut mae llinellau un deimensiwn (fel rhai wedi eu tynnu â phensil) yn ymddangos yn wahanol o’u dylunio â deunydd.
‘Mapio’r Byd’ yw thema’r rhifyn nesaf o gylchgrawn tu chwith a fydd yn cael ei gyhoeddi’n fuan ac felly diolch i project/ten am ddanfon y delweddau hyn atom ni (tanysgrifiwch yma er mwyn ei dderbyn drwy’r post).
Gellir gweld arddangosfa project/ten yn y Cardiff Arts Institute ar hyn o bryd (Mawrth 22-Ebrill 12). Mae’r lansiad yfory, Dydd Gwener Mawrth 26ain, am 7pm. Isod mae adolygiad gan Cynan Llwyd o’r arddangosfa gyfan.
'world table' Debbie Smyth: hawlfraint project/ten
Adolygiad o arddangosfa project/ten @ Cardiff Arts Institute
gan Cynan Llwyd
Menter newydd gyffrous yw project/ten sydd wedi bodoli ar-lein ers rhai misoedd. Creu oriel gelf a chynllunio cyfoes yw bwriad y trefnwyr Catrin ac Andy Gardener, pâr priod ifanc, y ddau’n byw ac yn ymwneud â diwylliant unigryw a dyrchafol Caerdydd. Tan Ebrill 12fed mae’r Cardiff Arts Institute wedi rhoi gofod i’w arddangosfa ‘pop-up’ sydd yn cynnwys gwaith deg artist – pob un â chysylltiadau Cymreig.
O, na! Artistiaid Cymreig?
Mynyddoedd? Llynoedd? Salem? Ffermydd? Graffiti Gwleidyddol?
Na. Dim o gwbl.
Mae’n amlwg fod Catrin ac Andy wedi cal llond bol ar orielau hen ffasiwn Caerdydd nad ydynt yn llwyddo i adlewyrchu egni a bwrlwm ein prifddinas ifanc.
Artistiaid ifanc sydd yn anelu at ddenu cynulleidfa ifanc y cawn yma. Er bod sawl galeri yng Nghaerdydd, nid oes un yn rhoi’r fath lwyfan i gelf gyfoes, ond dyma amcan project/ten, ac mae hyn i’w groesawu.
Gwelwn arddangosfa sydd yn dangos doniau a thalentau amlwg. Mae’r gweithiau yn drawiadol, yn hardd, yn hyll, yn llawn egni ac yn wych. Ceir arlwy eang; o bortread Huw Aaron o’r dramodydd Samuel Beckett i bedwarawd coch Jon Oakes sy’n hoelio eich sylw’n syth ar waelod y grisiau ac yn gosod safon uchel go gyfer gweddill yr arddangosfa.
Does dim rhaid poeni am undonedd chwaith. Mae pob artist wedi cael rhwydd hynt i amlygu eu doniau unigol, o waith olew ar ganfas i frodwaith.
Cyn gorffen, rhaid dweud gair am y lleoliad mae’r arddangosfa wedi ei ddewis, sef y ‘sefydliad’ newydd yng nghysgod Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Phrifysgol Caerdydd.
Yn ôl maniffesto’r Cardiff Arts Institute, mae’r lleoliad yn gantîn, yn glwb cymdeithasol ac yn ystafell gerddoriaeth. Mae’n le, yn ôl pob sôn, i archwilio gweledigaethau creadigol ac i wthio ffiniau beth y mae’n ei olygu i fyw, gweithio a chwarae yng Nghaerdydd – neu rhywbeth fel yna. Mae eu gwefan yn ein gwahodd ni, y werin, i gymryd rhan yn yr antur fawr â cherddorion, beirdd, artistiaid, meddylwyr (dydw i heb gweld Dr Simon Brooks yno eto), digrifwyr, DJs a phob math o berfformwyr.
Ond mae yna broblem. Mae’r holl beth yn drewi o rodresgarwch!
Mae gan y perchnogion lygaid da, does dim dwy waith am hynny. Mae’r addurn, y celfi ail-law a’r wal lego (ie, wal lego!) yn edrych yn anhygoel ac mae naws hamddenol braf i’r lle. Does dim rhaid poeni am dywallt eich diod dros chav ac wynebu’r goblygiadau, oherwydd, fel mae’r gwefan yn ei ddweud, mae’n hafan i bobl sy’n ‘rhannu’r un meddwl’, ac yn ysbryd y lle, gwahaddwn y chav i fynegi’n greadigol ei ankst drwy greu celf o’r hylif ar y llawr.
Ond wrth gwrs, mae yna broblem arall. Maent yn galw ei hunain yn sefydliad. Dyma beth yw honiad dewr!
Er mwyn cyfiawnhau’r enw hwn rhaid iddynt ymroi eu holl egni i hyrwyddo artistiaid o’r radd flaenaf, ond yn sicr mae’r arddangosfa hwn yn gam i gyfiawnhau’r enw.
Blaengar yw’r ansoddair gorau i ddisgrifio project/ten, y ddau arweinydd, a’r deg artist. Mae’n chwa o awyr iach ac wedi peri i mi fod yn gyffrous am gelf da unwaith yn rhagor.
Llongyfarchiadau Mr a Mrs Gardner, a llongyfarchiadau chi artistiaid.
Mae Cynan Llwyd yn fyfyriwr ym Mhrifysgol Caerdydd yn astudio’r Gymraeg. Mae ei ddiddordebau yn cynnwys cerddoriaeth, llên a chelf.
Os hoffech chi roi adolygiad/ysgrif/ gwaith creadigol ar wefan tu chwith e-bostiwch Menna: tuchwith@googlemail.com
Cofiwch am ein cynnig arbennig tan Fawrth 28ain i danysgrifio i gylchgrawn tu chwith a derbyn y rhifyn nesaf – ‘Mapio’r Byd’ – drwy’r post…